آثار تاریخیتاریخچه تربت جامتربت جامشیخ احمد جامیفاطمه آبنوسفرهنگ تربت جاممشاهیر تربت جاممقاله

ناگفته هایی از آثار شیخ احمد جام

آثار شیخ احمد جام

ابو نصر احمدبن ابی الحسن بن احمد بن محمد بن جریر بن عبدالله الیث الجلی المنامقی الجامی معروف به شیخ احمد جام یکی از عارفان پر آوازه قرن پنجم و ششم هجری است ، در ماه محرم 440 هجری در روستای نامق دیده به جهان گشود و در عصر سلجوقیان می زیست .

نژاد ایشان به اعراب یمنی و به جریر بن عبدالله بجلی یکی از صحابی معروف پیامبر اکرم (ص) بر می گردد . معروف است که ایشان دوران جوانی را به باده و عشرت گذراندند اما طی یک تغییر و تحول به سوی دین و عبادت بازگشت و مورد عنایت پروردگار قرار گرفت و راه توبه را در پیش گرفت و همواره به دنبال این بود که گناهکاران و خطاکاران را به سمت و سوی دین راهنمایی و ارشاد کند و از آنان می خواست که توبه کنند.

ناگفته هایی از آثار شیخ احمد جام

شیخ احمد جام دارای اندیشه های ژرف و عمیق عرفانی و صوفیانه است و ایشان را می توان در زمره نخستین کسانی قرار داد که با سخنان زیبای خویش به تصوف ایرانی و عرفان اسلامی پرداخته است چرا که این را می توان در آثارش مشاهده کرد و در زیر به شرح آثار گرانبهای ایشان می پردازیم تا بدین وسیله بتوانیم سبب آشنایی بیشتر با این آثار ارزشمند شویم :
آثار شیخ احمد جام در گروه نخستین آثار اولیه در زمینه مباحث عرفانی به شمار می رود که خوشبختانه بر اثر گذشت زمان از بین نرفته و همچنان ارزش و جایگاه خود را حفظ کرده است و توانسته مانند همیشه جزء گرانبهاترین آثار در زمینه ادب و فرهنگ ایرانی باشد .

از ویژگی شعری ایشان می توان به سهولت و درستی ترکیب ها ، فصاحت و بلاغت و همچنین لطافت کلام اشاره کرد و این آثار دارای یکسری مقالات ارزنده و شیوا با مضامینی شیرین و دلچسب عارفانه است که تازگی و ابتکار را می توان در آن مشاهده نمود و اگرچه این آثار از گذشته بوده اما همچنان واژگان بکاربرده در آن پویایی و اثر بخشی خود را حفظ کرده و جزء منابع مؤثر و توان بخش و روح نواز به حساب می آید .

ناگفته هایی از آثار شیخ احمد جام

بطور کلی درباره آثار بر جای مانده از شیخ الاسلام احمد جامی می توان به یک رساله و دوازده کتاب به نثر و یک دیوان شعر اشاره نمود . این آثار عبارت است از :
دیوان اشعار ، مفتاح النجاه ، سراج السائرین ، کنوز الحکمه ، بحار الحقیقه ، روضه المذنبین ، تذکیرات ، زهدیات ، انس التائبین ، اعتقاد نامه ، فتوح الروح ، رساله سمرقندیه

دیوان اشعار :

برخی بر این باورند که شیخ احمد جام دیوان شعر دارد اما برخی دیگر این سخن را نمی پذیرند در رد سخن کسانی که داشتن دیوان شعر برای شیخ را نپذیرفته اند باید گفت: در بسیاری از جاها در کتابه های منثور ، خود ایشان ابیات و غزل ها و قطعاتی را آورده اند که به خود استناد نموده اند در نتیجه داشتن دیوان شعر مخصوص ایشان دور از انتظار نیست و همچنین نکته قابل توجه دیگر مبنی بر وجود دیوان شعر ایشان این است که در آثار تالیف شده توسط فرزندان و نوادگان ایشان ، ابیاتی آمده است که منبع این ابیات را دیوان احمد جام معرفی کرده اند .

مفتاح النجاة :

این کتاب را احمد جام در اواخر ماه شعبان سال 522 هجری قمری و در سن 82 سالگی تالیف نموده است که مضمون اصلی این کتاب ، توبه فرزندش ” خواجه نجم الدین ابوبکر ” است و در یک مجلد و هفت باب تنظیم شده است .

سراج السائرین :

این کتاب در سال 513 هجری قمری در سن 73 سالگی توسط شیخ احمد جام در 3 مجلد و در 75 باب تالیف شده است که هنگام حمله و یورش مغول یک مجلد از آن مفقود گشته است ؛ موضوع این کتاب علوم فقه ، طب ، کلام ، نجوم و احکام شرعی می باشد.

کنوز الحکمه :

این کتاب در نیمه جمادی الآخر سال 533 هجری قمری و در اواخر عمر شیخ الاسلام قدوه الابدال به رشته تحریر در آمده است و آخرین اثر شیخ احمد جام محسوب می شود چرا که به هنگام تالیف این کتاب 93 سال سن داشت . گویا این کتاب در هرات تالیف شده زیرا جناب شیخ در باب پایانی کتاب یعنی باب بیستم ، سفرش به هرات را متذکر می شود که تقریبا یک سال طول کشیده است .

موضوع این کتاب تفسیر عرفانی برخی آیات قرآن کریم است و همچنین به مباحث ژرف عرفانی و حکمت پرداخته است به همین دلیل شیخ جام نام کتاب را « کنوز الحکمه = درج های پر جواهر » نامیده است .

بحار الحقیقه :

این کتاب در سال 527 هجری قمری در یک مجلد و 18 باب تالیف شده است.
روضه المذنبین : این کتاب در سال 520 هجری یعنی در زمان سلاجقه ، دوران سلطنت معز الدین الو الحارث احمد بن ملکشاه نگاشته شده است و نام کامل آن ” روضه المذنبین و جنه المشتاقین ” است که بصورت مختصر ” روضه المذنبین ” می گویند .

انس التائبین : تاریخ دقیق نوشتن این کتاب مشخص نیس اما از آنجایی که نام این کتاب در آثاری همچون : سراج السائرین ، مفتاح النجاه و بحار الحقیقه ذکر شده ، این گمان می رود که این کتاب در اواخر قرن پنجم و یا اوایل قرن ششم به رشته تحریر درآمده است . نام کامل این ” انس التائبین صراط الله المبین ” است . اگر چه انس التائبین جزء اولین آثار شیخ احمد جام است اما این کتاب یکی از مفصل ترین آثار ایشان به شمار می آید.

رساله سمرقندیه :

رساله ای مختصر و فشرده است که حاوی نامه های شیخ جام، در پاسخ به پرسش های مریدان و معتقدانش از اطراف بویژه منطقه سمرقند می باشد و علت نامگذاری آن نیز همین است.

از میان آثار شیخ الاسلام احمد جام در حال حاضر هفت اثر ایشان یعنی « رساله سمرقندیه ، سراج السائرین ، روضه المذنبین، مفتاح النجاه ، بحار الحقیقه ، کنوز الحکمه ، انس التائبین » موجود است اما متاسفانه پنج اثر دیگر شیخ احمد جام که بر اثر هجوم تاتار و فترت چنگیزی از بین رفته است عبارتند از :
فتوح الروح ( در یک مجلد ) ، اعتقاد نامه (در یک مجلد) ، زهدیات (در مجلد) ، تذکیرات (در یک مجلد) و یک مجلد از کتاب سراج السائرین .

نویسنده: فاطمه آبنوس

مقاله های خانوم فاطمه آبنوس را در این لینک دنبال کنید.

ما را دنبال کنید

تبلیغات

لینک تلگرام

لینک اینستا

مشاهده بیشتر

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا