آثار تاریخیابوالوفا بوزجانیتربت جامفاطمه آبنوسمشاهیر تربت جاممقاله

شرح حال حکیم ابوالوفا بوزجانی

ابولوفا محمد بن محمد بن یحیی بن اسماعیل بن عباس معروف به ابوالوفا بوزجانی ریاضی دان و منجم ایرانی است که در تاریخ 25 خرداد 319 هجری شمسی در بوزجان یا بوژگان یکی از توابع شهرستان تربت جام دیده به جهان گشود. وی یکی از مشهورترین دانشمندان مسلمانی است که در قرن چهارم هجری می زیست و ملقب به ” حاسب، مهندس ” گردید، نقش این دانشمند و حکیم تربت جامی در پیشرفت علم مثلثات و هندسه و جنبه های مختلف نجوم و ریاضیات کاربردی، بسیار پر رنگ است. حکیم ابوالوفا بوزجانی مقدمات ابتدائی ریاضیات را نزد داییخود یعنی ابو عبدالله محمدبن عنبسه و عمویش یعنی ابو عمرو مغازلی آموخت و در سال 348 در سن 20 سالگی راهی بغداد شد و در همان جا سکنا گزید، در آن زمان عراق پایتخت خلافت شرقی بود .

ابوحیان توحیدی در دیباچه کتاب “الامتاع و المؤانسة” که به تشویق حکیم بوزجانی تالیف شده است، یادآور شده که حکیم ابوالوفای بوزجانی قبل از راهی شدن به سوی بغداد مدتی را در ارَّجان یعنی در نزدیکی بهبهان گذرانده است. ابوالوفا پس از رفتن به بغداد بطور قابل توجهی در دربار پادشاهان آل بویه پیشرفت نمود، به قدری که در زمان عز الدوله بختیار فرزند معز الدوله دیلمی، در سن 32 سالگی به منصب نقیب مجلس یا به اصطلاح امروزی رئیس جلسه، دست یافت. شاید بتوان گفت که رصد خانه شخصی ابوالوفا در محلی بنام “باب التین” در بغداد قرار داشت که ایشان پژوهش ها و تحقیقات خود را در زمان عز الدوله دیلمی در این مکان انجام می داد .

شرح حال حکیم ابوالوفا بوزجانی

روزگاران گذشت تا اینکه در دوران پادشاهی صمصام الدوله، حکیم ابوالوفا چه از نظر سیاسی و چه از نظر اجتماعی به مقام و جایگاه والایی دست یافت و این اجازه را داشت تا در عزل و نصب کارگزاران دولت حکم صادر کند، حتی ایشان ابو حیان توحیدی را که با شرایطی سخت و با پریشان حالی از شهر ری به سمت بغداد آمده بود را به منصب سرپرستی بخش اداری بیمارستان عضدی قرار داد و او را با ابن سعدان وزیر صمصام الدوله بویهی آشنا کرد .

جایگاه علمی حکیم ابوالوفا بوزجانی

حکیم ابو الوفا بوزجانی به لحاظ علمی از جایگاه بسیار والایی برخور دار بود تا حدی که دانشمندان پر آوازه ای همچون غیاث الدین جمشید کاشانی و ابو ریحان بیرونی تلاش ها و دستاورد های ایشان را متذکر شده اند؛ همچنین ابونصر عراق و ابو ریحان بیرونی و ابو حیان توحیدی به ایشان لقب شیخ را داده اند .

ابن خلکان یکی از تاریخ نگاران بنام و مشهور در متاب “وفیات الاعیان” درباره بوزجانی چنین نوشته است : « از پیشوایان نام دار در علم هندسه بود. و در این علم چیزهای شگفت بیرون آورده بود که پیش از وی سابقه نداشت . »
به دلیل جایگاه والای علمی و شهرت و دستاوردهای حکیم ابوالوفا، یکی از دهانه های کره ماه را بنام ایشان یعنی “بوزجانی” نام گذاری کرده اند .

آثار و تالیفات دانشمند ابوالوفا بوزجانی

1. کتاب ” مجسطی یا الکامل ” : این کتاب یکی از شاهکارهای ابوالوفا به شمار می رود که در مقدمه این کتاب به بیان اثبات مسائل عددی از طریق برهان عددی و مسائل هندسی از طریق روش های هندسی پرداخته است . وی در این کتاب تلاش کرده است تا با زبانی ساده بیان کند تا همگان بتوانند از آن بهره گیرند .

2. کتاب ” فی ما یحتاج الیه الکُتاب و العُمال من علم الحساب ” : نام های دیگر این کتاب ” منازل ، منازل السبع ” می باشد و از جمله مهمترین کتاب های حکیم ابو الوفا در حساب به شمار می آید. ابوالوفا این کتاب را مخصوص عضد الدوله بویهی تالیف کرد که در آن به بررسی اصول نظری ریاضی پرداخته و روشی را ابداع نمود که بواسطه آن بیش از پیش با روشی ساده تر بتوان کسر ها را ساده کرد . وی نخستین بار کاربرد اعداد منفی را در تاریخ ریاضیات در دنیای اسلام بکار برد و از اصطلاح ” دَین = وام ” استفاده نمود. سه فصل اولیه این کتاب به حساب و مساحت پرداخته اما از فصل چهارم تا انتهای کتاب به مالیات و تجارت و صرافی و … اختصاص دارد .

آثار حکیم بوزجانی

3. کتاب ” فی ما یحتاج الیه الصانع من الاعمال الهندسه ” : ترجمه فارسی نام این کتاب ” تجارت و نجارت ” است که واژه نجاری به اصطلاح امروزی همان مهندسی می باشد؛ نام این کتاب بطور اختصار ” اعمال هندسی ” نامیده می شود، محمد باقر یزدی به شرح فارسی این کتاب تحت عنوان ” فتوحات غیبیه ” پرداخته است .

4. رساله ” فی ترکیب عدد الوفق فی المربعات ” .

5. رساله ” فی جمع اضلاع المربعات و المکعبات و اخذ تفاضلهما ” : این کتاب رساله ای است که در پاسخ به پرسش ابو بشر حسن بن سهل منجم تکریتی توسط ابولوفا بوزجانی تالیف شده است .

6. رساله ” فی معرفه الابعاد بین المساکن ” : این رساله بوزجانی یکی از رساله های کوتاه او است که در آن با استفاده از دو روش متفاوت فاصله شهر بغداد تا مکه را مشخص کرده است .

7. رساله ” قوس قزح ” : از این رساله یک نسخه در مصر موجود است .

8. رساله ” فی اقامه البرهان علی الدائر من الفلک ” : نام کامل این رساله این است: رساله الی احمد بن علی بن السکر فی اقامه البرهان علی الدائر من الفلک من قوس النهار و ارتفاع نصف النهار و ارتفاع الوقت. این رساله توسط شیخ بوزجانی جهت پاسخ به پرسش احمدبن علی بن السکر درباره تعیین اوقات روز از روی ارتفاع خورشید نگاشته شده است .

9. کتاب ” فی عمل المسطره و البرکار و الکونیا ” : از این کتاب نسخه ای در قاهره وجود دارد.

10. رساله ” فی النسب و التعریفات ” یا رساله ” فی الحساب ” رساله ” فی الاصطلاحات الریاضیه ” : این رساله که نام های آن ذکر شد درباره انواع عدد و نسبت است .
سر انجام حکیم ابوالوفا بوزجانی در تاریخ 998 یا 997 میلادی / 386 هجری در شهر بغداد دار فانی را وداع گفت.

نویسنده: فاطمه آبنوس

مقاله های خانوم فاطمه آبنوس را در این لینک دنبال کنید.

ما را دنبال کنید

تبلیغات

لینک تلگرام

لینک اینستا

مشاهده بیشتر

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

همچنین ببینید
بستن
دکمه بازگشت به بالا