ابوالوفا بوزجانیمشاهیر تربت جام

شرحی بر زندگی نامه دانشمند ابوالوفا محمد بوزجانی

ابوالوفا محمد بوزجانی

زندگی نامه ابوالوفا محمد بوزجانی

بوزجانی ابوالوفا محمد ابن محمد ابن یحیی ابن اسماعیل ابن عباس ریاضیدان و ستاره شناس برجسته ایرانی قرن چهارم بود.
وی یکی از مشهورترین دانشمندان مسلمان و منشاء نوآوری‌ها و پروژه‌های متعددی به ویژه در هندسه و ریاضیات و نجوم بوده است. حاسب و مهندس از لقبهای وی می باشد. در تمامی نوشته هایش نام وی محمد ذکر شده است اما مشخص نیست که چرا احمد امین دشت تحصیل کتاب و الامتاع والموانسه ابوحیان توحیدی او را محمود نامیده است. بنابر نوشته ابن ندیم بوزجانی در روز چهارشنبه اول رمضان ۳۲۸ در بود جان به دنیا آمده است.

قفطی و ابوالفداء و ابن وردی همین تاریخ را بدون ذکر روز تکرار کرده اند. با توجه به ذکر نام بوزجانی در الفهرست ابن ندیم که معاصر بوزجانی بوده است می‌توان به این پی برد که بود جانی از بزرگترین دانشمندان زمان خود بوده است.

بخش بزرگی از زندگینامه بوزجانی از همین کتاب به دست می آید بوزجانی حساب و علم اعداد را نزد عموی خود ابوعمر مغازلی و دایی خود عبدالله محمد بن عنبسه آموخت و در ۳۴۸ به بغداد مهاجرت کرد و در آنجا اقامت گزید و در همانجا درگذشت.

فعالیت های ابوالوفا محمد بوزجانی

بوزجانی پس از خروج از بغداد با ابوریحان توحیدی در شهر ارجان دیدار کرد. بوزجانی در بغداد علاوه بر کارهای علمی از جمله رصد ها و پژوهشهای ستاره شناختی به امور دیوانی نیز مشغول بود. به دلیل فعالیت های زیاد بزجانی یکی از دهانه های سطح کره ماه به نام او خوانده شده است.

رویدادهای تاریخی در زمان ابوالوفا محمد بوزجانی

در سیصد و شصت در مجلس مناظره‌ای که در دربار عضدالدوله بین دو نفر از متکلمان اسب برپا شده بود بود جانی نیز حضور داشت. و در سال ۳۶۲ به همراه هیئتی برای آگاه کردن عزالدوله بختیار از اوضاع بحرانی بغداد به کوفه رفته است. بوزجانی در بغداد سرپرستی یکی از بیمارستانها را برعهده داشته است در سال ۳۷۰ دومین دیدار بین ابوحیان توحیدی و بوزجانی اتفاق افتاد ابوالوفا که از وضع بد مالی ابوحیان داشت وی را در همین بیمارستان به کار دعوت کرد نامه های متعددی بین ابوحیان و بود جانی رد و بدل شده به نام (رساله فی شکوی البوس ورجاء المعونه) نامیده شده در دست است
بوزجانی ابوحیان توحیدی را به عبدالله حسین ابن احمد بن سعدان معرفی کرد و ابوحیان توحیدی کتاب المتاع و الموانسه خود را به خواست و تشویق بوزجانی به رشته تحریر درآورد.

پژوهش های ریاضی و نجومی:

پژوهشهای بوزجانی پس از مهاجرت او از خراسان به بغداد صورت گرفته است ست و تنها صدیقی از رصد خانه ای که او در بوزجان تاسیس کرده بود نام برده است است که در صورت صحت این کار باید پیش از مهاجرت او صورت گرفته باشد.

اثبات شکل ظلی و مغنی:

بوزجانی در بغداد فعالیت‌های علمی زیادی در زمینهای هندسه مثلثات حساب و نجوم و در هر کدام از اینها به دستاوردهای بدی و تازه‌ای رسیده بود کار مهمی که بوزجانی در مثلثات انجام داد ابداع شکل ظلی بود پدر حل مثلث قائم الزاویه کروی به کار میرود بوزجانی حالت خاص شکل مغنی را در مثلث قائم الزاویه کروی اثبات کرده است اینکه از بین ابونصر عراق جوزجانی حامد بن خزرج جنگی و کوشیار گیلانی کداام یک نخستین بار به این رابطه دست یافته‌اند قابل بحث است پست ابوریحان بیرونی در مقالید علم الهیئِه ابداع این قضیه را به استاد خود ابونصر عراق نسبت داده است اما این فرض وجود دارد که ابونصر عراق و بوزجانی هر یک مستقل از دیگری به این رابطه دست یافته باشند

خواجه نصیرالدین طوسی در کتاب کشف القناع عن اسرار شکل القطاع میگوید که هم ابونصر عراق هم ابوالوفا مدعی ابداع این روش بودند و هم برهان ابونصر و و هم برهان ابوالوفا برای شکل مغنی را ذکر کرده است.
بوزجانی در یکی از وسایل خود از دو روش مبتنی بر مثلثات کروی برای تعیین فاصله بغداد تا مکه معظمه استفاده کرده است بوزجانی همچنین روش های گوناگونی برای رسم شکل های مختلف هندسی با خط کش و پرگار ای که فتحه آن ثابت شده باشد ابداع کرده است.

فی مایحتاج الیه الکُتاب والعُمّال من علم الحساب

بیشترین پژوهش ها و نوآوری های ریاضی بود جانی در همین کتاب است درس فصل اول این کتاب بوزجانی به بررسی اصول نظریه ریاضی پرداخت و و مفاهیم جدیدی چون انواع کسرها بر اساس تقسیم بندی و یافته‌های خود محاسبه آن ها و بسط کسر های مرکب به کسر های اصلی با استفاده از قواعد مخصوص و جدول های کمکی ارائه کرده است.
جوزجانی روشی را ابداع کرد که با استفاده از آن نسبت به روش‌های قبلی کس آب با سرعت بیشتری ساده می شوند در فصل دوم اولین مورد کاربرد اعداد منفی در تاریخ ریاضیات در جهان اسلام را آورده و از اصطلاح (دَین:)وام برای این مفهوم استفاده کرده است.

مهمترین کارهای نجومی:

یکی از مهمترین کارهای نجومی ابوالوفا همکاری او با ابوریحان بیرونی در رصد ماه گرفتگی در ۳۸۷ بوده است ابوالوفا در بغداد قرار گذاشتن که هر دو آن را رصد نمایند و این کار برای پیدا کردن اختلاف طول جغرافیایی این دو شهر صورت گرفت بنابر گفته ابوریحان بیرونی نتیجه این همکاری اختلاف ساعت میان نصف النهار های این دو شهر نزدیک به یک ساعت استخراج گردید که به مقدار واقعی بسیار نزدیک است ابوریحان بیرونی همچنین از رصد هایی که ابوالوفا درسال‌های ۳۶۵ و ۳۶۶ در بغداد انجام داده یاد می کند بر اساس نوشته ابوریحان بیرونی ابوالوفا در کتاب المجلسی خود مقدار میل کلی را’۳۵ ۲۳ به دست آورده بود که تماماً برابر مقدار امروزی آن ولی ۳۵ ثانیه بیشتر از مقدار آن در زمان بوزجانی بوده است ابوریحان بیرونی را به نقل از المجلسی برازجانی ‘۲۵ ۳۳ نوشته است.

آثار مفقود ابوالوفا محمد بوزجانی:

ابن ندیم این آثار را به بود جانی نسبت میدهد
۱- کتاب تفسیر کتاب خوارزمی فی الجبر و مقابله
۲-کتاب تفسیر دیوفنطس فی الجبر
۳-کتاب البراهین علی القضایا التی استعمل دیوفنطس فی کتابه علی ما استعمله هوفی تفسیر
۴-کتاب استخراج ضلع المکعب و مال المال و مایترکب منهما که موضوع حل هندسی معادلات است.
۵-کتاب زیح الکامل که به نوشته ابن ندیم درسه مقاله بوده است . نیامدن نام کتاب المجلسی ابوالوفا در الفرصة باعث این شده است که گویا الکامل همان المجلسی باشد اما قربانی این گمان را رد کرده است.
۶-زیح الواضح، ابوریحان بیرونی در افراد المقال از زیج ابوالوفا نام می‌برد اما مشخص نیست که منظور او همان زیج واضح باشد یا خیر.
۷-ابن ندیم از شرح ابوالوفا بر اصول اقلیدس خبر می‌دهد که موفق به اتمام آن نشده است.

جهت کسب اطلاعات جامع تر در این خصوص به سایت فرهنگی و خبری تربت جام مراجعه نمایید.

مشاهده بیشتر

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا