تاریخچه ی شهرستان تربت جام

پیشینه تربت جام تربت جام یکی از شهرستان های خراسان رضوی است که در گذشته یعنی سده های نخست دوره اسلامی باتوجه به آنچه در منابع تاریخی و جغرافیایی آمده است با نام جام یا زام شناخته می شد،این نام جزء نام هایی بوده که در اوستا مورد استفاده قرار می گرفت چرا که محل […]

پیشینه تربت جام

تربت جام یکی از شهرستان های خراسان رضوی است که در گذشته یعنی سده های نخست دوره اسلامی باتوجه به آنچه در منابع تاریخی و جغرافیایی آمده است با نام جام یا زام شناخته می شد،این نام جزء نام هایی بوده که در اوستا مورد استفاده قرار می گرفت چرا که محل سکونت پیروان زرتشت پیامبر بوده است. در گذشته این شهر نام های دیگری نیز داشته است از جمله این اسامی می توان به پوژگان، بوزگان، بوزیکان، بوچکان، سام ، جام، تربت شیخ جام و تربت جام اشاره نمود.

معرفی شهر تربت جام

این شهرستان در جهت شمالی دارای ارتفاع های شاه نشین است که بین جام و زور آباد امتداد دارد.  دنباله های  کوه بینالود با اسم کوه بزد یا بزگ در پایین این شهرستان جای گرفته است. از کوه های دیگراین مکان شاه نشین در شمال و کوه های باخرز در جنوب و غرب است.

تربت جام دارای وضعیت جوی نسبتا گرم و خشک می باشد و باد های همراه غبار آن بر خشکی آن افزوده نموده است. حالت جوی تربت جام در قسمت شرق گرم و همراه با باد های دشوار موسمی می باشد. تربت جام دارای رودخانه های مستدام  می باشد و کشاورزی  این منطقه به کمک همین رود خانه‌ها و چاه های با عمق بسیار صورت می گیرد.

از رودهای اساسی و مهم این مکان هریرود در شرق تربت جام است که مرز ایران و افغانستان را در بر گرفته  است. رود جام نیز از فوق بند فریمان سرچشمه گرفته و پس از آن آب  جلگه جام وارد هریرود می شود. این شهرستان  در قسمت ارتفاع های باخرز، باغ کشمیر، کوه شاه نشین و مکان استای در صالح آباد دارای جنگل های پسته می باشد.

 محصولات شهر تربت جام

محصول های  آن غلات، پنبه، کرابیه و چغندر قند می باشد. محصول های  دامی و بافتن قالیچه های دست ساز از دیگر منبع های کسب و کار مردم این ناحیه است.

قالیچه های دست ساز این مکان دارای نگارش بومی و نقوش و عکس های گوناگون است که بیش تر افراد بافنده از نیاکان خود یاد گرفته اند. صنایع دیگری که مردم این مکان انجام می دهند. بافندگی پارچه های پشمی، نخی، ابریشمی و ساختن  ظروف سفالین همراه با نقش و نگار و پارچه های گوناگون برای چادر شب، چار قد و … است.

تربت جام در سالیان قبل زام نام گرفته بود و در قرن ۴ هجری بوزجان (بوزگان ) وسط آن بوده است و به بیان و سخنان حمدالله مستوفی : قریب به دویست پاره روستا از تابع های زیر نظر این شهرستان می باشد.

باغ های کوچک  زیاد و میوه بسیار دارد و آب شهر و ولایت این ناحیه از قنات‌ها تامین می شودو از مزار اکابر و گذشتگان آن تربت و مزار ژنده پیل احمد جامی آن قسمت قرار گرفته است. خواجه علا الدین محمد در این جا قبر و گنبدی جالب ساخته است. باخرز نیز در پایین جام جای گرفته است و مرکزیت آن شهر مالین از صده چهارم شهری آباد  نام گرفته است و خربزه آن نیز خیلی مشهور است.

به گفته و نظر یاقوت حموی باخرز در گفته و بیان پهلوی باد هرزه می باشد و توسط  باد زیاد این ناحیه به این اسم خوانده می شود. اقوام قرایی، ترکمن، اورگنجی، قوم طاهری و تیموریان و … در این شهرستان سکونت دارند.

فیلسوف هایی مثل : پدر منصور بن احمد بوژگانی و پدر محمد بوزجانی ریاضی دان و نجوم شناس  قرن ۴ قمری که در اروپا معروف تر از ایران است. از این شهرستان و محیط متولد و چشم به جهان هستی گشود.

مردم‌شناسی

مردم این شهر بیشت تر اهل تسنن و بقیه شیعه هستند. اکثر مردم این شهر فارسی زبان با لهجه هراتی هستند. این شهرستان از بالا به شهرستان صالح آباد، از سمت چپ به شهرستان‌ های فریمان، مشهد و زاوه، از پایین به شهرستان‌ های تایباد و باخرز و از سمت راست به افغانستان و ترکمنستان محدود شده است. راه مشهد – دوغارون از شهر تربت‌جام گذر می کندف که یکی از راه های ارتباطی با اهمیت  ایران به افغانستان است.

بیش تر از ۹۰ درصد مردم این شهر فارس می باشند، و بقیه آن را قوم های مختلف  در تربت‌ جام تشکیل می دهند که عرب‌ ها و ترکمن‌ ها از با اهمیت ترین آن‌ها می باشند. علاوه بر این ها قوم هایی با اسم کاسب ها که با اسم هایی همانند جت‌ ها شناسایی می‌شوند. به بیان خود آن‌ ها از واژه جت در مورد صدا کردن آن‌ها دلگیر می‌ شوند که البته این قوم ها در همه ی کشور و حتی همه ی دنیا پراکنده شده اند.

با اسم هایی همانند : کولی‌ ها یا قربت ها و کاسب های فیوجی یا … آ نها را مورد خطاب قرار می دهند. قریب به یک قرن می باشد که از زندگی کردن در چادر به خانه نشینی پیشرفت داشته اند. در حال حاضر در محیط هایی همانند : کوچه رنجبر، فلکه شهید مهایی، کوچه کاسب ها، و آخر خیابان کشتارگاه قدیم سکونت دارند.

در دهه ۵۰ و ۶۰ شمسی بر اساس  جنگ و بحران‌های درونی در کشور افغانستان شمار فراوانی از شهروند های افغانی در تربت جام سکونت نمودند. به نوعی که این شهر و ناحیه های دور بر آن ناظر رشد زیادی شد. بعد از پایان جنگ افغانستان و روسیه همه آن‌ ها به کشورشان فرستاده شدند.

مردم شناسی

عثمان محمد پرست

وی هنرمند دوتار نواز معروف در اقلیم خراسان در سال هزار و سیصد و هفت  هجری شمسی در توابع خواف از خراسان رضوی به دنیا آمد.

او از ده سالگی آموختن نواختن دوتار را شروع کرد. عثمان از طوایفی با نام باری که از طایفه های چادر نشین هستند،می باشند. او دارای ۳ دختر و ۶ پسر بود. او درباره شروع کار موسیقی خود بیان می کند :

از سن ۱۲ یا ۱۳  با دوتار هم آواز شدم و در روز یا شب که از کار ها فارغ می شدم به آن می پرداختم. وی در رابطه با آغاز دوتار نوازی می گوید:

مردم در سه شهر تربت جام ، خواف و تایباد خواهان دوتار هستند و این مناطق خاستگاه اولیه دوتار می باشد و بعد از آن ها هم در قوچان، بجنورد و شیروان  این هنر رایج است. نیز در گنبد کاووس به مردم ترکمن رسید که با آن ها اهنگ های ترکمنی قشنگ نواخته است.

عثمان اثر های مشهوری دارد که از چاووشی و سر حدی گرفته تا دیگر بزرگان این دیار  اجراهای زیادی را آفریده است. از او به ازای یک نوازنده معروف در خراسان توجه بسیاری شده است.

عثمان تایم زیادی است که در بخش فعالیت های خیر کار می کند. وی به همراه مجتبی کاشانی و نیکول فریدنی جامعه یاوری فرهنگی را تاسیس کردند. او نزدیک به ششصد مدرسه را در ناحیه های محروم ساخت.

در ماه تیر در سال هزار و سیصد و نود و یک  در مراسم نکوداشت او از سردیس استاد خوافی رونمایی شد.

در شهریور سال هزار و سیصد و نود شش  نخستین کاشی ماندگار در رابطه با حفظ میراث های ناملموس در بالای در منزل عثمان محمد پرست نصب گردید. او در چندین فیلم به ازای بازیگر نقش گرفته است.

شهر تربت جام و علم ستاره شناسی

شهر و ناحیه تربت جام ازعلم های بسیاری برخوردار است. هر یک از این علم ها تاثیر بسیاری در پیشرفت در علم و دنیا داشته است.

یکی از این عالمان فرهیخته ابوالوفای بوزجانی است که کار های او در علم ستاره شناسی متاثر بوده است،ونیز تاثیر بسزایی در علم ستاره شناسی داشته است.

خلاصه مشخصات ابوالوفا بوزجانی

شهرت: ابوالوفا محمد بن محمد بوزجانی

روز تولد: بیست و هشت شعبان سال سیصد و بیست و هشت  قمری –ده ژوئن نهصد و چهل  میلادی –بوژگان، حومه شهر تربت جام امروزی

سال روز فوت : ۹۹۸  یا ۹۹۷  میلادی – ۳۸۶ هجری – در شهر بغداد

موارد مشهوریت : علم ستاره شناسی، ریاضیات

ابوالوفا بوزجانی که در مدت سال سیصد بیست و هشت تا سیصد و هشتاد و هشت در این دنیا بوده و فعالیت داشته در روزگار طلایی و با اهمیت اسلام به سر برده است. ابوالوفا در بیست خرداد ماه ۳۱۹  هجری شمسی در شهر بوژگان از ناحیه ولایت جام دیده به دنیا گشود. او دانش ریاضی اش را در خانواده خود آموزش دید. بعد از آن به شهر نیشابور سفر کرد.

وی در سال سیصد و چهل و هشت به کشور عراق که در آن دوره مرکز خلافت شرقی بود،مسافرت کرد و تا آخر عمر خویش در آن جا زندگی را ادامه داد. در این سال ها در عراق به آخرین نماینده مشهور و دانای مکاتب ریاضی و نجومی تبدیل گشت، و در آن زمان به تالیف کتب مهم خویش پرداخت و با رفیق و دوستانش در رصد خانه در شهر بغداد به رصد نمودن مشغول شد.

وی راه های محاسبه ای را که هر یک از تجار، کارکنان دوره های مالیه و مساحان اراضی در منطقه شرق اسلامی در امور روزمره خود استفاده می کردند، را به صورت تماما مرتب و منظم درست کرد و نیز راه های متداول را اصلاح نمود. بعضی از راهکار های نادرست را نیز مورد تحلیل و بررسی قرار داد.

برای نمونه، بعد از بیان این طرح که مساحان اراضی مساحت هر یک از انواع ۴ ضلعی را با ضرب مجموع ضلع های رو به رو در یکدیگر بدست می آورند،آشکار کرد که این یک اشتباهی کاملا واضح می باشد. از یکی از کتاب های بوزجانی این چنین بیان شده است که دستگاه عدد نویسی، یا عدد دهی هندی با بکار بردن از ارقام در میان بازرگانان و مردم ناحیه خلافت شرقی تا ادوار تماما طولانی مورد کاربرد قرار نگرفته است.

وی با دقت در عادت ها و شناخت خواننده هایی که این کتاب برای آن ها نوشته شده است،از استفاده کردن از رقم ها به طور کامل دوری کرده است و تمامی اعداد و رقم ها در محاسبات را که برخی مواقع هم کاملا طولانی و سخت است را،فقط با کلمه و واژه بیان نموده است.

کتاب هایی در خصوص علم ابولوفا بوزجانی

یک مورد از کتاب هایی که در خصوص علم است از بوزجانی کتاب<<فیما یحتاج الیه الصانع من الاعمال الهندسه>>می باشد. پس از سال ۳۷۹  مورد نگارش قرار گرفته است. تعداد زیادی از شیوه های ساخت شکل های دو بعدی و شکل های سه بعدی که ابوالوفا عرضه کرده است، اقتباسی است از آنچه در هر یک از اثر های ارشمیدس، هرون اسکندری، پاپوش اقلیدس و تئودوسیوس آمده بوده است. اما بعضی از نمونه ها نیز ابتکاری هستند.

در این مورد از آثار بوزجانی،مسئله هایی هم در رابطه به تقسیم کردن یک شکل به قسمت هایی که شرایط مشخصی را دارا باشند، آمده است. اثر بزرگ بوزجانی که در خصوص نجوم است و نام آن <<المجسطی>> یا <<الکامل>> می باشد.

به شکل زیادی دنباله روی مجسطی بطلمیوس می باشد. و نیز امکان دارد این یک از آثار وی که تنها قسمتی از آن باقی مانده است، مطمئنا همان <<زیج تواضع>> و یا قسمتی از آن بوده باشد،که شامل رصد های او و دوستانش  می باشد.

قبل از بوزجانی،در اشکال مثلثی کروی تنها اسباب حل کردن مثلث ها قضیه منلائوس در رابطه با هر یک از چهار ضلعی ها کامل بوده است. در کتب اسلامی به اساس مقدار های شش گانه معروف می باشد. استفاده کردن این بحث در شکل های گوناگون دشوار و مشکل است. او با غنی تر ساختن وسیله های اشکال مثلثی کروی، حل کردن این مسائل را آسان تر کرد.

وی مسائل حل نشدنی مبحث هندسه کلاسیک را حل و رفع کرد و پژوهش هایی در رابطه با قواعد ترسیمات هندسی انجام داد،که حتی تا به الان شخص یا اشخاص دیگری موفق به ارائه کردن یک راه حل دیگر نشده اند، و به همین دلیل مسئله ابوالوفا بوزجانی به عنوان شخصی در علم ستاره شناسی معروف می باشد.

وی اولین فردی می باشد که پژوهشاتی را در زمینه کره ماه به عمل رسانید. کار های او در زمینه های هندسه کروی با به کاربردن در علم ستاره شناسی خارق العاده بوده است.

دلیل معروفیت تربت جام به نام شهر عرفان

تربت جام در کشور ایران به شهر عرفان معروف است و به  این علت به این شهر شهر عرفان گفته می شود که در بطن این شهر جریان دارد. موسیقی سنتی دوتار از عالی ترین مدل موسیقی سنتی است. در این شهرستان به آن دقت خیلی زیادی می شود و دوتار نوازان خیلی مشهوری در این شهر سکونت دارند که دارای معروفیت جهانی هستند. خیلی در دوتار نوازی مهارت دارند و به مقام های بسیار عالی در این قسمت دست یافته اند.

گذشته و تاریخ شهر تربت جام

نام های مختلفی که این شهر از آن خود کرده است با گذر زمان دچار تغییر و تحول شده است، مثلا در سده سوم هجری قمری یک شهر باستانی بنام پوژگان در کتار شهر کنونی وجود داشته که بر اثر زلزله از بین رفته است و نام خود را به این شهر داده است در نتیجه این شهر از حدود سده سوم هجری قمری بوجود آمده است و کم کم گسترش یافت و به بازسازی آن پرداختند، اما چون در زبان عربی )پ و ژ(وجود ندارد،

بوژگان براساس آنچه در فرهنگ نامه ها آمده است به معنای سرزمینی است که مردم آن بسیار فهیم و دانا است چرا که وجود افرادی همچون ابولوفا بوزجانی، ابوالقاسم بوزجانی و ابوذر در دوره سلجوقی این کلام را تا حدودی اثبات می کند، بعدها این نام به بوزگان تغییر و تحول یافت؛

برخی معتقدند که بوژگان یا بوزگان مرکب از )بوژ یا بوز+گان(می باشد که در گویش محلی یعنی سرزمین گرداب زیرا در محل شهر رودخانه معروف جام رود دارای پیچ و خم های زیادی است که به این نام نسبت داده اند؛

از دیگر نام های معروف این شهر در گذشته”ژام” است که در کتاب مرصاد الاطلاع خلاصه معجم البلدان یاقوت حموی آمده است.در نهایت این شهر با نام “تربت جام”برای همگان جا افتاد و به معنای مکان آرامجای احمد جامی میباشد و این نام برگرفته از نام شیخ احمد جام می باشد.

برخی از منابع بر این باورند که در گذشته ارتفاعات زیاد این شهر به شکل جام بوده و به همین خاطر این شهر را تربت جام نام گذاری کرده اند.نخستین باری که نام تربت جام بکار گرفته شد توسط مجد خوافی بود که در کتاب روضه الخلد بکار برد.

ویژگی‌های شهر تربت جام

تربت جام از روزگار دیرین تا الان نام‌های زیادی مانند بوزینگان، بوزجان ، زام، سام، جام، تربت شیخ جام و تربت جام داشته است. شهر باستانی با نام پوژگان در کنار شهر کنونی وجود دارد که ظاهراً بر اثر زلزله نابود شده است.

شهر حالایی حدودا از قرن ۳ هجری قمری ایجاد شده است و اندک اندک گسترش یافته است. این وضعیت پس از باز ساختن و آبادی دوباره جام اسم گرفت. اصطلاح پوژگان به خاطر وجود نداشتن حرف پ ژ و گ در  زبان عربی به بوزجان تغییر نام پیدا نمود.

تربت جام در گذشته

تربت جام از ایام گذشته تا الان یک جایگاه خاص داشته است. اهمیت اجتماعی فرهنگی تاریخی و بازرگانی آن از صداهای اولیه نمایان بوده و در زمان زندگی شیخ احمد جام شکوفا شده است. تربت جام هم زمان با یورش مغول و تیمور لنگ آسیب‌های فراوانی دید.

تربت جام در دوره پادشاهی صفویه به ویژه شاه عباس بزرگ مهمیت نظامی پیدا نمود و در آن آرامش و امنیت برپا شد. اما در پایان این دوران و در زمان شاه عباس صفوی افغان ها و ازبک‌ ها به مرزهای شرقی کشور مانند تربت‌ جام دست درازی کردند. در پایان سرداری از شرق ایران به اسم نادر قلی افشار آن سمت رود به معنای، خوارزم و بخارا هم تحت تسلط نادر شاه و حکومت ایران قرار گرفت.

ناآرامی های خراسان و تربت جام

با در گذشت نادرشاه دو مرتبه نا آرامی به خراسان برگشت و تا اوایل سده سیزدهم ادامه پیدا کرد. کریم خان زند که در شیراز بود و بر کشور حکومت می نمود. به احترام نادر شاه خراسان را هم در زیر سلطه فرزندان نادرشاه قرار داد، و پس از آن محمد خان قاجار خراسان و من جمله تربت جام را فتح کرد.

حقوق متحدان اولیه خود یعنی ترکمن ها را که برای دستیابی به حکومت ایران به قاجار کمک نموده بود نادیده گرفت. در نتیجه ترکمن ها سرکشی کردند و در دوران ناصرالدین شاه شدت گرفت، و یکی از بد ترین دوران‌ های تاریخی برای مردم خراسان به حساب می آید.

گذشته و تاریخ شهرستان

این شهرستان پیشینه ای بسیار طولانی دارد که بنابر گفته یکی از مورخان بنام “تیپو” قدمت این شهر تقریبا مربوط به شش هزار سال پیش از میلاد می شود.
شرح و توصیف خاصی مبنی بر اینکه این شهر از زمان آریایی ها بوده وجود ندارد اما اماکن و اشیاء باقیمانده در طول تاریخ بیانگر قدمت هزار ساله این شهر می باشد،اما وقتی که افرادی همچون ابولوفای بوزجانی پا به میدان می گذارند نمی توان قدمت این شهر را انکار نمود .

هر شهری که از زمان های بسیار دور باقی مانده نشان از این دارند که از همان زمان قدیم بوده و هیچگاه از بین نرفته. بلکه به شکل باز سازی شده و با نامی دیگر می درخشد درست مانند همین شهر کهن تربت جام از توابع خراسان رضوی.
شهر تربت جام در سده های پنج و شش هجری قمری یعنی در زمان شیخ احمد جام به اوج شکوفایی و دوران طلایی خویش رسیده است. اما متاسفانه همزمان با حمله مغول ها و یورش تیمور لنگ صدمات زیادی به این شهر وارد شد. که این آسیب های وارده در سده هفت و هشت هجری قمری اتفاق افتاده است.

ریشه نام

تربت جام از روزگار باستان تا به امروز به اسم های مختلفی مانند : پوژگان، بوزگان، بوزیگان، بوزجان، پوچکان، زام، سام، جام، تربت شیخ جام و تربت جام مورد خطب قرار داده می شود. شهری باستانی به اسم پوژگان از قرن ۳ پ. م تا قرن ۲ هـ. ق، در مجاورت شهر کنونی وجود داشته که ظاهراً در اثر زلزله انابود شده است.

شهر امروزی از حدود قرن ۳ هـ. ق، به وجود آمده و کم کم  زیاد شده است. این شهر بعد از بازسازی و آبادی مجدد، «بوزجان» یا «پوچکان» اسم گرفته و کرسی محیط جام، (به گویش شمالی قهستان) شده است. اصطلاح پوژگان به علت وجود نداشتن حرف های «پ»، «ژ» و «گ» در زبان عربی به بوزجان تغییر اسم پیدا کرده‌ است.

تربت جام قدیم

این شهرستان از زمان‌های گذشته مقام ویژه ای داشته است. مهمیت فرهنگی و اجتماعی و تاریخی و همین گونه بازرگانی آن از سده ها پیش نمایان بوده است. در زمان زندگانی شیخ احمد جام این شهرستان به شکوفایی و پیشرفت دست یافت. همزمان با هجوم تیمور لنگ و مغول ها ضرر های بسیاری بر این شهرستان  وارد گشت.

این شهر که بر گرفته از آداب و هویت سرشار است. در آخر دوره صفوی و در پایانی ترین شاه صفوی مورد هجوم افغان ها و ازبک ها قرار گرفت که مورد دست‌ انداختن دشمنان گشت. بنابراین یک شخص دلیر از سمت مشرق زمین به اسم نادر قلی افشار قیام کرد، افغان‌ها را از خاک ایران بیرون راند.

در زمان نادرشاه افشار بود که دوباره ایران قدرتمند گشت و مرزهای شرقی آن از هجوم ترکمن ها ، افغان ها و ازبک ها در امنیت ماند. قلمروی ایران پس از آن حتی به خاک هایی بیش تر از آن نیز افزایش یافت. با فوت کردن نادرشاه  دوباره نا به سامانی در خراسان به پا گرفت و ادامه پیدا کرد.

بعدها و در دوران قاجار استان خراسان و شهر تربت جام دو مرتبه رونق گرفت آرامش به این خاکها برگشت و بعد از آن بود که سرکشی ترکمن ها شروع شد و در زمان ناصرالدین شاه خیلی شدید شد و یکی از بدترین زمان های تاریخی برای مردم این اهالی به وجود آمد این مناطق تاریخی در شرق ولایت زاوه بود.

پیشینۀ تاریخی تربت جام

منطقه‌ای که الان به آن تربت‌ جام گفته می‌ شود در منابع جغرافیایی و تاریخی نخستین سده‌های اسلامی به شکل جام یا زام آمده است، دلیل تغییر نام آن به تربت جام به علت موجودیت آرامگاه شیخ احمد جام لقب یافته به ژنده پیل یکی از عرفا در آن ناحیه می باشد.

ابتدایی ترین داده ها در رابطه با محیط جام به دوران فتوحات اسلامی در منطقه خراسان بر می‌ گردد. عبدالله بن عامر در زمان خلافت و پادشاهی عثمان در جریان پیشبرد از کرمان و فارس به سوی خراسان به سمت زامبی که در آن زمان تحت نظر نیشابور بود، فرستاد.

پیشینۀ تاریخی از نظر جغرافی نویسان

جغرافی نویسان اسلامی تا زمان مغول تقریبا انجام را یکی از روستاهای یا کوه‌های نیشابور به مرکزیت شهر بوزجان یاد می نمودند، اهمیت این قسمت و مرکز آن در این دوره اکثرا به علت عبور مسیر نیشابور به شهر هرات بوده است.

افراد تاریخ نویس بوزجان را شهر کوچکی با کشت و کار بسیار زیاد یاد می‌ نمودند، و آن را وصف می کردند. این منبع ها نشان دهنده وضعیت شهری، روستای جام ندارد. وضعیت روستای جام یا شهر جام تا دوره ظهور و زیاد شدن کارهای شیخ احمد جام در این منطقه و در مراحل بعد از آن و تشکیل سلسله مشایخ و بناهای بسته به آن در آن قسمت آن چنان روشن نمی باشد.

یاقوت مقارن با هجوم مغول به ناحیه خراسان زهرا یکی از کوره‌های نیشابور با وسط بودن بوزجان بیان نموده است. بوزجان یک شهر کوچک بر سر مسیر نیشابور به هرات می باشد و از نیشابور تا هرات چهار مرحله و یا شش مرحله فاصله بوده و از آنجا که تعداد زیادی از دانشمندان برخاسته است.

جمعیت

بر اساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ جمعیت این شهر ۱۰۰٫۴۷۷ نفر (در ۳۷٫۹۷۰ خانوار) سرشماری شده است.

گذشته و تاریخ شهر تربت جام

شهر کهن تربت جام از لحاظ نظامی بیشتر در دوره شاه عباس بزرگ. یعنی در دوران صفویه اهمیت رونق گرفته و آرامش و امنیت در این در میان مردم برقرار شد.در زمان شاه سلطان حسین صفوی اوضاع کشور از جمله این شهر نابسامان گشت چرا که ازبک ها و افغان ها به مرزهای شرقی ایران یورش بردند و شهر تربت جام نیز دچار این حملات شد اما خوشبختانه سرداری شجاع به نام نادر قلی افشار ازبک ها و افغان ها را از کشور بیرون راند و

خود را سلطان ایران خواند و بار دیگر امنیت برقرار شد و اوضاع آرام گشت.در دوره قاجاریه آقا محمد خان قاجار در های خوشی را بر روی خراسان ازجمله تربت جام گشود. یکی از تلخ ترین دوران تربت جام دوره حاکمیت فتحعلی شاه بود که با نپرداختن حق. و حقوق ترکمن ها که به قاجار جهت رسیدن به حکومت ایران کمک کرده بودند. باعث شد تا ترکمان ها عصیان کنند و این سرکشی ترکمان ها در دوره حکومت ناصرالدین شاه. به اوج خود رسید و هرج و مرج و اوضاع نابسامان کشور شدت یافت.

گذشته و تاریخ شهر تربت جام

از افرادی که درباره تربت جام سخن گفته است. می توان به ابن بطوطه اشاره نمود که گفته》:معروف ترین اولیاء جام ولی زاهد شهاب الدین احمد جامی است. که اولاد و احفاد وی در حول و حوش آنجا دارای ضیاع و عقار هستند. احمد جامی آنچنان شهرت داشت که در پایان سده هشتم امیر تیمور قبر وی را زیارت نمود.امروز آن شهر که هنوز آبادی و رونق خود را از کف نداده و معروف است به شیخ جام《.

تربت جام در گذر تاریخ

افزایش  قدرت و منافع مالی و سیاسی مشایخ این شهر آن ها را درگیر توانایی و حرکت‌ های سیاسی ناحیه کرده بود. آچنان که خواجه معین الدین جامی از عارفان این شهر علاوه بر پیوند قومتی که با پادشاه معزالدین داشت با پادشاه ماوراءالنهر ارتباط پنهانی برقرار نمو. از ملک معزالدین بدگویی کرد که موجب ایجاد شدن  جنگ در میان این دو امیر کلان شد.

در برابر لشکرکشی تیمور به خراسان جام تحت تسلط او در می آید. لشکر کشی‌ها و دیدارهای پی در پی تیموریان از جام و زیارت شیخ احمد جام سبب شد اذهان عمومی به منظور ایستادگی کردن با حکومت گران محلی مانند کرت آماده گردد.

آبادانی تربت جام 

کار های عمرانی در این بلاد صورت گرفت که می شود از آن جمله به درست شدن خانقاه مسافر پناه اشاره کرد. از سایر کار های عمرانی در این دوره درست کردن بقعه برای شیخ جام بود که اجراء شد. در دوره شاهرخ میرزا درست کردن بنا و عمارت هم زیاد شد.

این عمارت مشتمل بر خانقاه، مدرسه، گنبد خانه و چند مسجد مثل : مسجد کرمانی، جامع و رواق است. تیمور در سمت شمالی این محوطه طرح خانقاهی را برنامه ریزی کرد که چیزی از آن به جا نمانده است.

حافظ ابرو ولایت جام را از محیط ها و توابع هرات حساب می کرد، که در آن انواع میوه جات  موجود است. آب آن از کاریز و رودخانه تهیه می شود. از شهرهای معروف آن به بوزجان که دیواری در دور و بر آن است نیز اشاره کرده است و دارای بازاری نیز بوده است.

پیشینه موسیقی تربت جام

موسیقی شهرستان جام از دیرباز در میان همگان بسیار طرفدار دارد و پیشینه ای طولانی در میان فرهنگ ایران باستان دارد. مهمترین ساز محلی که از دیرباز در بین مردم رایج بوده دوتار ساز محلی تربت جام است و از دوتارنوازان بنام تربت جامی می توان مرحوم غلامعلی پور عطایی و حسین سمندری را بر شمرد.

موسیقی تربت‌ جام تاریخچه و قدمتی طولانی در فرهنگ ایران دارد. دوتار با اهمیت ترین و شایع ترین ساز در بین مردم تربت‌ جام می باشد، که آن را به مهارت کامل می‌ نوازند. موسیقی این دیار بر گرفته از دل آیین ها و آداب و رسومی می باشد، که هزاران سال تاریخچه دارد.

از دوتار نواز های مشهور پیشکسوت تربت‌ جام می شود به نظر محمد سلیمانی،.حسین سمندری، عبدالله سروراحمدی، حسین جوهریان، ذوالفقار عسگری‌ پور (عسگریان) و اسفندیار تخمکار اشاره نمود.

موسیقی شعر عرفان

قدیمی بودن موسیقی در شهر عرفان یا تربت جام به سالیان قبل باز می گردد. در فرهنگ ایرانی مقام ویژه ای دارد. با اهمیت ترین وسیله موسیقی در این شهر دوتار است، که مردم این شهر در نوازندگی آن خیلی مهارت دارند و به هنر اصالت تربت جامی مشهور است.

در این شهر افراد دوتار زن  خیلی برجسته و معروف  زندگی می کنند که به معروفیت جهانی دست پیدا کرده اند. توانسته اند به جایگاه های خیلی بالایی دست پیدا کنند.

از افتخار های این شهر هستند. موسیقی که در شهر تربت جام مشهور به شهر عرفان متداول می باشد، برگرفته ای از  آیین ها و سنت های اصیل ایرانی است  که اصالت ۱۰۰۰ ساله دارد.

افزون بر دوتار نواختن، دوبیتی خوانی نیز در این شهر خیلی رایج است. اکثر افرادی که به دوتار نوازی در این شهر معروف هستند، در بخش دو بیتی خوانی نیز خیلی توانا هستند. از قدرت و صدای خیلی دلنشینی برخوردار می باشند.

قاطی شدن نوای دوتار با صدای قشنگ دوبیتی خوانی سبب آرامش روح می گردد. زیرا موسیقی دوتار یک موسیقی تماما عارفانه است، که روح را به ملکوت اعلا باز می گرداند. سیر و سلوک خیلی خاصی دارد. حتی دانش آموزانی که در این شهر اشتغال به تحصیل دارند.

به منظور فرا گیرفتن و ترغیب شدن به نواختن چنین ساز قشنگی سالانه در مسابقات موسیقی محلی تربت جام شرکت می کنند. این عمل  نشان دهنده این است  که این مدل موسیقی در قلب مردم این شهر جای گرفته است. موسیقی دوتار در شهر عرفان  نسل جدید و قدیم نمی شناسد. همه به فرا گیرفتن و شنیدن آن خیلی علاقه مند هستند و برای آن ارزش خیلی زیادی قائل می باشند.

فرهنگ بومی تربت جام

آداب و فرهنگ تربت جام تاثیر بسیار زیادی در فرهنگ کشور دارد. متداول ترین و با اهمیت آداب و فرهنگ مهارت نواختن ساز در میان مردم این شهر است. آن را با مهارت بسیار زیاد می نوازند. از مشهور ترین مقام های موسیقی در این شهر می شود به این موارد زیر اشاره کرد:

نوایی، سبزه پری، مقام الله و …  دوتار نوازان معروف و پیشکسوت در شهر تربت جام این اشخاص می باشد :  سمندری، سرور احمدی،

پورعطایی، در پور، کریمی و سالار محمدی درباره برنا و درپور از خوانندگان معروف و مطرح در این شهر هستند.

در این شهر آداب و فرهنگ و رسم ها هزاران سال قبل ایجاد شده است. شاهد خوانی، صلوات خوانی، لالایی مادر ها، استخوانی و ثواب خوانی بعضی از این آداب محسوب می شوند. دوبیتی خوانی هم در موسیقی مشتمل بر دوبیتی های خداشناسانه و عاشقانه است. امروزی ها در کنار پیشکسوتان به منظور پویایی و راواج یافتن این فرهنگ و دوتار نواختن و خوانندگی فعالیت می کنند.

رقص های محلی

رقص ها هم که از آداب و فرهنگ این شهر محسوب می شوند، انواع گوناگونی دارد که در این جا به بعضی اشاره می کنیم.

هتم

هتم یک مدل رقصی است که افراد به صورت دایره ای دور و بر هم جمع می‌ گردند و به آرامی به دور یک دایره در حال چرخیدن می باشند. با هم فاصله تعیین شده ای دارند و برابر با ساز و دهل پای خود را یک مرتبه به زمین می کوبند.

این رقص اندک اندک سریع تر می گردد. در حالی که چرخ می‌ زنند و دست می زنند همه با هم به سمت عقب می روند. باز دوباره جلو می‌ آیند. به صورتی که دایره کوچک تر و بزرگ تر می شود.

هپل بازی

این نوع از رقص هم به صورت دایره است. در حالی که یک شخص سر دسته حرکاتی صورت داده قرار می گیرد، و بقیه هم از او اطاعت می‌ کنند و با او مشغول رقص می گردند. اول به صورت آرام آغاز می شود و اندکی که گرم شد. بازی سرعت می گیرد و به هوا می پرند و در یک خط در مجاورت هم حرکت می کنند.

چوب بازی

احتمال دارد نمونه این بازی مثل : شمشیر بازی های گذشته در ایران بوده است. یک تمرین و همایش حماسی به منظور رویارویی با دشمن بوده است. به صورت دایره ای شکل ایستاده  و هر فرد دو چوب در دست می‌ گیرند و در وضعیتی که با نوازندگان و آهنگ آن ها همراه و همگامم می شوند. چوب های دست خود را به چوب های سمت مقابل می زنند. هر شخصی که چوب او شکست از دایره بیرون می‌شود. کسی که در دایره باقی مانده ماهر است. رقص های دیگری نیز وجود دارد که مهم بودن آن ها به این سه رقص نمی رسد.

رقص های محلی زنان

زنان هم دارای رقص های جداگانه هستند، که اسم آن ها دوره، دو چکه، سه چکه و شلنگی است. این رقص ها هم از آداب و فرهنگ این مردمان می باشد.

دو چکه به وسیله دو نفر در وضعیتی که مقابل هم قرار دارند و جای خود را با یکدیگر عوض می کنند، صورت می گیرد. این رقص  به وسیله چند نفر به طور دایره انجام می شود. بعد از تمام شدن رقص نمایش توسط  نوازندگان صورت می گیرد. بعد از این که نمایش پایان یافت، مهمانان مجلس را ترک می کنند و فقط عده‌ای برای مراسم حنابندان باقی می مانند.

تاریخچه هواشناسی در تربت جام

تاریخچه ایجاد شدن هواشناسی در ابتدای صده نوزدهم میلادی می باشد و ایران ۱۰۳ کشوری می باشد که در سال سی و هشت در عضویت سازمان هواشناسی جهان قرار گرفته است. ابتدایی ترین ایستگاه هواشناسی توسط  انگلیسی‌ها و روزها برای ادامه منظور آنها در کشور ایران تاسیس گشت.

انگلیسی‌ها به خاطر این که از راه دریا به ایران آمدند اولین ایستگاه هواشناسی را در مناطق نفتی در قسمت جنوب کشور و در اطراف خلیج فارس و دریای عمان تاسیس نمودند.

ایستگاه‌های هواشناسی 

ایستگاه‌های هواشناسی نوع های گوناگونی دارد که یکی از این ایستگاه ها، ایستگاه هواشناسی سینوپتیک می باشد. که اداره جهانی هواشناسی وضعیت استاندارد و فوق العاده ای  برای آن در مورد لحاظ قرار داده  است. اگر منظور خبر دادن اطلاعات به تمام جای دنیا را دارا باشد. بایستی در برابر آن وضعیت پایبند باشد و آنها را رعایت نماید.

سینوپتیک یک واژه ی طولانی است که معنای آن هم نظر هم دید و هم نوا است. در اصطلاح تخصصی برای استفاده کردن از داده‌ها و اطلاعات هواشناسی مورد استفاده قرار می گیرد. و به صورت همزمان در یک ناحسه گسترده به منظور ارائه نمودن تصویری تمام و جامع و به صورت لحظه‌ای از وضعیت های آب و هوایی خواهد بود.

موثر بودن وضعیت جغرافیایی تربت جام بر آب و هوا

 شهر تربت جام 

شهر تربت جام از طرف شمال به سرخس از باختر به شهر مشهد فریمان و تربت حیدریه از قسمت جنوب به تایباد و افغانستان می رسد. هوای شهر تربت جام معتدل است و بیشترین درجه حرارت در تابستان به ۴۰ درجه بالای صفر صفر می رسد. و کمترین دما هم مربوط به زمستان است که به ۱۳ درجه زیر صفر خواهد رسید.

میانگین باران هر ساله آن هم تقریباً ۲۵۴ میلیمتر است، شهر تربت جام در راه آسفالت مشهد به تایباد قرار دارد. و در درازای ۱۶۲ کیلومتر به طرف شمال باختری به مشهد و ۶۲ کیلومتری به طرف جنوب به شهر تایباد می‌رسد.

دو راه شنی هم از این شهر به طرف شمال خاور به درازای ۱۷۱ کیلومتر به طرف صالح آباد. و یک راه دیگر به طرف جنوب خاور ۳۵ کیلومتر به طرف قلعه حمام کشیده می شود.

ما را دنبال کنید

تبلیغات

لینک تلگرام

لینک اینستا