دوتارمقالهموسیقی محلی

دوتار ساز محلی تربت جام

دوتار ساز محلی تربت جام
دوتار یکی از سازهای پر طرفدار است که پیشینه ای کهن در تاریخ فرهنگی ایران در بخش موسیقیایی
آن دارد، با پیشینه چند هزار ساله ساز دوتار می توان آن را سر دسته تنبور و سه تار قرار داد. آهنگ ها و موسیقی هایی که با استفاده از دوتار نواخته می شود برگرفته از آداب و رسوم و داستان ها و قصص مختلف میراث پیشینیان به ما بوده است.
یکی از ساز های مضرابی موسیقی ایران همین ساز دوتار است که متشکل از دو تار می باشد و معمولا این ساز را با مضراب نمی نوازند بلکه برای نواختن آن از ناخن استفاده می کنند.
دوتار از چندین جزء تشکیل شده که اگر شخص ماهری به ساخت آن بپردازد حدود یک هفته زمان نیاز دارد تا بتواند دوتاری با کیفت خوب بسازد؛ در ذیل پس از نام بردن به شرح مختصری از اجزاء دوتار می پردازیم:

دوتار ساز محلی تربت جام (کاسه دوتار:)

کاسه دوتار گلابی شکل است و معمولا از چوب درخت توت ساخته می شود و پس از ساخت دوتار هر چه چوب توت بیشتر بماند رنگش تیره تر می شود که بیانگر قدمتی شش ماهه تا یکساله عمر دوتار می باشد. برای تشخیص یک دوتار خوب باید به رنگ آن توجه کرد چرا که هرچه رنگ دوتار تیره تر باشد، منافذ آن باز تر است و دوتار صدای بهتر و خوش تری می دهد.

دسته دوتار:

دسته دوتار از چوب عناب و زرد آلو ساخته می شود چرا که نسبت به چوب توت محکم تر بوده و همچنین روزنه های کمتری درون چوب وجود دارد و برای تنظیم و نواختن آن باید به این نکته توجه نمود. عرض دسته دوتار باید 4 سانتیمتر و طول آن باید تقریبا 75 سانتیمتر باشد و حتما باید پس از برش آن را در مکانی باز قرار داد تا خشک شود. اجزایی نظیر پرده ها، گوشه ها و خرک بالا(شیطانک) بر روی دسته دوتار نصب می شوند و برعکس کاسه سنگین تر است زیرا درون آن پر است.

روتار:

که به آن صفحه ی تار نیز می گویند این صفحه دارای سطحی صاف است و جنس آن از چوب درخت توت است. قطر روتار باید تقریبا 6 تا 8 میلی متر باشد و عرض آن نیز باید 20 تا 23 سانتیمتر و طول آن باید بین 42 تا 44 سانتیمتر باشد. باید دقت نمود که خرک پایین روی روتار نصب می گردد. کیفیت صدای دوتار به روزنه های موجود در سطح صفحه تار بستگی دارد، هرچقدر این روزنه ها بیشتر باشد صدا بهتر به درون کاسه منتقل می گردد.

دوتار ساز محلی تربت جام (سیم گیر:)

درگذشته سیم گیر از شاخ یا استخوان بز یا آهو استفاده می شد زیرا دارای استحکام زیادی است، اما امروزه از چوب درخت زردآلو یا عناب ساخته می شود که این بهتر است چرا که می تواند از نظر رنگ و جنس با بدنه هماهنگی ومطابقت داشته باشد. کاربرد سیم گیر همانگونه که از نامش پیداست برای گرفتن سیم و وصل و پیاده کردن آن روی دوتار می باشد.

خرک:

به خرک شیطانک نیز گفته می شود که در دوتار معمولا دو خرک وجود دارد : خرک بالا و خرک پایین ،خرک بالا در انتهای سیم ها پس از پرده ی آخری دوتار و قبل از اولین گوشه ی دوتار قراردارد؛ خرک پایین نیز پس از سیم گیر قرار دارد که کاربرد اصلی هر یک از این خرک ها جلوگیری از رها بودن سیم ها است .

پرده ها:

جنس پرده ها معمولا از نخ های پلاستیکی نازک می باشد که جایگاه آنها روی دسته دوتار با فاصله های مختلف می باشد تا بتوان از طریق آن صدای دوتار را تنظیم نمود . تعداد پرده ها از 9 پرده تا 18 پرده می باشد که رایج ترین آن همان 9 پرده است.

دوتار ساز محلی تربت جام (تارها:)

تارها دارای سیم بسیار نازک و بسیار برنده می باشند که امروزه جنس آنها از آهن است و در گذشته از روده گوسفند تار می ساختند. همانگونه که از اسمش بر می آید تعداد تارها 2عدد است، و هر چقدر این تارها نازکتر باشند صدای پخش شده از تار دلنشین تر است اما در حال حاضر به دلیل جنس تارها صدای آن متفاوت تر از گذشته است. اساسی ترین نقش در نواختن دوتار همین تارها می باشد. اندازه ی تارها به اندازه ی کاسه و دسته ی دوتار بستگی دارد که هر چقدر بزرگ تر باشند سیم ها نیز باید بلندتر باشند. فاصله میان دو تا، تار باید یک و نیم تا دو سانتیمتر یعنی به اندازه عرض یک انگشت باشد.

گوشه ها :

جنس گوشه ها نیز همانند دسته ی دوتار از چوب محکم عناب و پیچ مانند است، جایگاه آنها در انتهای دسته ی دوتار قرار دارد و فاصله میان آنها تقریبا 5 سانتی متر است. وظیفه اصلی گوشه ها تنظیم وکوک کردن صدای دوتار است.
امروزه دوتار در شهرهای مختلفی نواخته می شود که عبارت است از: تربت جام، تایباد، تربت حیدریه، بجستان، نیشابور، فردوس، بیرجند، کاشمر، بردسکن، قائنات، گناباد، باخرز، خواف، سرخس، سبزوار، شیروان، اسفراین، قوچان، بجنورد، آشخانه، درگز و برخی از نواحی ترکمن نشین در شمال شرق کشور همچون استان مازندران و گلستان و بخش علی آباد کتول.

بطور کلی دوتار ساز محلی تربت جام به سه دسته تقسیم می شود:

دوتار خراسان
دوتار مازندران
دوتار ترکمن

هر یک از دوتار های فوق سبک نواختن آنها و طریقه در دست گرفتن و نیز شکل ساز با یکدیگر فرق می کند و که نوع نواختن و آهنگ های خروجی از دوتار سینه به سینه و از نسلی به نسل دیگر منتقل شده و از قدیم الایام طرفداران خاص خود را داشته است.
تعداد ترانه هایی را که می توان با کمک دوتار نواخت به 280 نوع موسیقی می رسد،

مهمترین این موسیقی ها عبارت است از:

آواز کوهستانی، چهاربیتی جمشیدی، غرش جل، الله مدد، پا دایره ای، آهنگ شادی، اشترخجو، نقش پالتان، نوایی، نقش پلتنگ و …
از جمله پر آوازه ترین نوازندگان خراسانی می توان به غلامعلی پور عطایی، قربان سلیمانی، عثمان محمد پرست، محمد سلیمانی، غلامحسین سمندری، رمضان سلمانی بردی، ابراهیم شریف زاده، عبدالله سرور احمدی اشاره کرد.
هنر ساخت دوتار و نواختن آن در چهردهمین اجلاس کمیته میراث بشری ناملموس یونسکو در کلمبیا در فهرست جهانی قرار گرفت.

نویسنده: فاطمه آبنوس 

 

 

مقاله های خانوم فاطمه آبنوس را در این لینک دنبال کنید.

ما را دنبال کنید

تبلیغات

لینک تلگرام

لینک اینستا

مشاهده بیشتر

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

همچنین ببینید
بستن
دکمه بازگشت به بالا