عجیب ترین حقایق ساز و دهل تربت جام که جهان را حیرت زده کرده

مقدمه  یکی از ناب ترین فرهنگ هایی که در هر بوم و دیاری به آن افتخار می شود موسیقی محلی آن محل می  باشد و موسیقی تنها هنری است که به وسیله آن می توان به قلب افراد نفوذ کرد. یکی از بهترین موسیقی ها ساز و دهل میباشد. تربت جام یکی از شهر های […]

مقدمه 

یکی از ناب ترین فرهنگ هایی که در هر بوم و دیاری به آن افتخار می شود موسیقی محلی آن محل می  باشد و موسیقی تنها هنری است که به وسیله آن می توان به قلب افراد نفوذ کرد. یکی از بهترین موسیقی ها ساز و دهل میباشد.

تربت جام یکی از شهر های خراسان رضوی در موسیقی مقامی و نواختن. دوتار  نوازنده های بسیار ماهری دارد. شهرت  موسیقی و ساز و دهل تربت جامی یک شهرت جهانی می باشد.بار ها افرادی که به این نوع ساز و دهل تسلط کامل دارند. در کشور های مختلفی از جهان به اجراء پرداخته اند و باعث حیرت همگان شده اند.

پیشینه تاریخی و فرهنگی شهر تربت جام

برای اینکه به معرفی ساز و دهل  تربت جام بپردازیم ابتدا باید یک دیدگاه کلی در رابطه با این شهر تربت جام برای   شما خوانندگان محترم بازگو کنیم تا ابتدا شما با این شهر زیبا با قدمت بالا آشنا شوید. شهر تربت جام  از شهر های استان خراسان رضوی می باشد که در شرق آن قرار گرفته است.

  مردم این شهر از نسل آریایی ها هستند و  فارسی را با لهجه و گویش زیبای تربتی صحبت می کنند که شنیدن آن بسیار زیبا می باشد و از این لهجه در موسیقی  مقامی تربت جام بسیار استفاده می شود. آب و هوای تربت جام  بسیار گرم و خشک در فصل تابستان و در فصل تابستان آب و هوای تربت جام بسیار سرد و خشک است.

ساز و دهل 

جمعیت تربت جام از افراد میانسال نوزاد و نوجوان و کودکان تشکیل شده است.  مردم  تربت جام  به دو مذهب هستند. نیمی از جمعیت تربت جام اهل سنت و نیمی دیگر آن تشیع هستند. اما با وجود داشتن مذهب کاملا متفاوت از یکدیگر در کنار سازش.با یکدیگر زندگی می کنند و تا کنون مشکلی و در گیری از لحاظ مذهب. در این شهر گزارش داده نشده است.  تربت جام تا به حال به نام های گوناگونی نام گذاری شده است. و این شهر به نام شیخ بزرگ آن شیخ الاسلام احمد جامی معروف است. یکی از بزرگ ترین شیخ ها و عارفان در قرن خود بوده است.

مزار این شیخ بزرگوار هم اکنون در این شهر بنا شده است. و به یک مکان زیارتی تبدیل شده است و همه ساله افراد بسیار زیادی برای دیدن از آن به این شهر می آیند.  تربت جام علاوه بر شیخ بزرگان مولفه ای دیگر دارد. که باعث شهرت جهانی آن شده است. موسیقی تربت جام یکی از ویژگی های فرهنگی و هنری این شهر می باشد. که به آن اهمیت زیادی داده می شود.

دوتار تربت جام

موسیقی تربت جام یک موسیقی عرفانی است و ساز اصلی آن دو تار می باشد که نوازنده های بسیار سرشناسی در این زمینه دارد که بسیار سرشناس در سطح جهانی هستند. ساز و دهل آن با صدای دلنشینی که دارد بسیاری از افراد را تشویق به یادگیری آن می کند. ساز دوتار از ابزار اصلی موسیقی در این شهر می باشد و در تمام خانواده ها سعی می شود این موسیقی سنتی به فرزندان آموخته شود تا در حفظ موسیقی سنتی خود کوشا باشند.

علاوه بر این سوغات . سوغات تربت جام صنایع دستی آن نیز می باشد بسیاری از افرادی که به این شهر سفر می کنند از حوله ها و فرتی هایی که زنان هنرمند این بوم و دیار با دست می بافند به عنوان سوغات تربت جام خریداری می کنند و به عزیزان خود هدیه می دهند.

اگر شما به این شهر سفر کردید و به طور ناگهانی مریض شدید نیاز نیست نگران باشید  چون درمان بیماری در تربت جام توسط پزشکان حاذق این شهر انجام می شود.با ما همراه باشید تا در رابطه با  ساز و دهل در این شهر  نکات جالبی را بخوانید.

 ساز و دهل تربت جام 

 تربت جام از سبک موسیقی به نام موسیقی مقامی برخوردار است که این نوع از موسیقی شهرت جهانی دارد.ساز و دهل و رقص های موزونی که در این شهر وجود دارد در سبک خود بی نظیر می باشد. که علاوه بر زیبایی خاصی که دارد از حالت عرفانی بسیار زیبایی  برخوردار است.

اگر بخواهیم  از معروف ترین فرد در نوازندگی ساز و دهل  در تربت جام نام ببریم ان فرد  قربانعلی شیرمحمد می باشد که از بهترین نوازنده های ساز و دهل  در تربت جام است.  در کنار این فرد برادرش از هنر بسیار زیادی در نواختن ساز دارد و برادر خود را در این راه زیبا همراهیی می کند.

ساز و دهل(استاد شیرمحمد)

نکته بسیار جالبی که در رابطه با نواختن ساز این دو استاد عزیز وجود دارد این است که هنگامی که این عزیزان به جشنواره ژاپن رفته بودند مجری برنامه به طور ناگهانی ساز را از دهان استاد شیرمحمد بیرون می آورد و با تعجب به آن نگاه می کند و می گوید این بسیار تعجب آور است که مردی فقط از دو سوراخ کوچک چنین نغمه زیبایی را بنوازید که روح را به پرواز در بیاورد.

 مربوط به جشنواره دوسلدورف آلمان و اجرا رقص چوب بازی می باشد. حضور بهترین اساتید موسیقی جهان به اجرا درآمد. چنان این رقص از هماهنگی و موسیقی نابی برخوردار بود. باعث شده بود تا همگان از جای خود برخیزند. تعجب و حیرت به این ساز و دهل زیبا و این رقص عرفانی نگاه کنند. هنر مردم اصیل تربت جام پی ببرند.

تمام اساتیدی که در آن سالن حضور داشتند حسرت این موضوع را داشتند که چنین موسیقی نابی با چنین رقص زیبایی چرا تا کنون گمنام مانده است و از این که مردم سراسر دنیا با آن آشنایی ندارند بسیار حسرت خوردند.  در میان مردم تربت جام دو بیتی ها و نواهای محلی بسیار زیادی وجود دارد که تمامی آن ها همراه با دوتار نوازی  اجرا ء می شود و سبک آن همنوازی و همخوانی می باشد. 

دوتار تربت جام

ساز و دهل تربت جامی فقط به رقص و آواز منتهی نمی شود بلکه بسیار متنوع می باشد.  یکی از ساز های بسیار معروف موسیقی در تربت جام ساز دوتار می باشد. که از اعتبار و جایگاه بسیار ویژه ای در نزد مردم این شهر دارد.چون آن با احترام و نهایت علاقه نام برده می شود.

دوتار یک آلت موسیقی عرفانی می باشد که بزرگان این نوازنده این ساز. این که این ساز این روز ها به دست عده ای افتاده است. از آن برای شب نشینی های گناه آلود استفاده می کنند. و شان و منزلت آن را پایین آورده اند بسیار متاثر می باشد.

هنگامی که یک هنرمند اصیل تربت جامی که قداست این تار را می داند.  حرمت آن را همواره حفظ می کند پنجه بر پرده های این تار می گذارد.  صدای آن باعث می شود تا روح به پرواز درآید و همگان فکر کنند. پرده قیامت دریده شده است .

است صدای یک موسیقی اصیل که با حالت عرفانی خود باعث نزدیک تر شدن بنده و انسان به یکدیگر می شود نه  جدایی آن دو از هم. از افراد سرشناسی که در رابطه با انواع موسیقی های محلی چه ترکی چه لری و چه کردی تحقیق کرده است و به تماشای آن ها از نزدیک پرداخته است.

ساز و دهل، هنگامی که نام دوتار تربت جام و موسیقی آن می آید  تنها می تواند بگوید زیبایی این موسیقی در اندازه ای می باشد که زیبان و. گفتارم از وصف آن عاجز می باشد و در حدی این موسیقی زیباست که من نمی توانم کلمه ای برای توصیف زیبایی آن پیدا کنم و خاموش می شود و به فکر می رود و می گوید هر زمان که نام دو تار تربت جامی به میان می آید  من یاد آن نوای دل انگیز می افتم و غبطه میخورم که چرا نمی توانم هر روز شاهد اجرا زنده ان باشم.

 گروه های رقص تربت جام

 رقص تربت جامی با کارنامه درخشان خود در زمینه رقص های جهانی از معروفیت بسیار زیادی برخوردار است و همگان با این رقص زیبا و عرفانی آشنایی دارند و از دیدن آن لذت می برند.  سرشناس ترین مردانی که به ترویج رقص زیبای تربت جامی پرداخته اند. در سطح جهانی معروف می باشند. می توان به /آقای جامی و کیانی اشاره نمود که از پیشکسوتان این رقص مکی باشند. 

شیوه کاری  و رقص استاد فاروق کیانی به اندازه ای بی نظیر و خاص می باشد که در کشور هایی مانند ازبکستان ، تاجیکستان ، آذربایجان و  …. هم اکنون به صورت حرفه ای تدریس می شود تا مردم این کشور ها بتوانند فرزندان خود را با این رقص زیبا آشنا کنند. 

هدف رقص تربت جامی

منظور از رقص تربت جامی حرکات موزونی نمی باشد که هر فردی از آن به عنوان یک حرفه نام ببرید و بتواند آن را اجراء کند رقص تربت جام یک رقص عرفانی و مربوط به آئین و سنن مردم این شهر می باشد که رقصیدن باعث ترویج  فرهنگ  آن می شود.  در این رقص آیین های نمایشی و حماسی  به اجراء در می آید.

سپس به نقطه اوج خود می رسد. چه آغاز و چه پایان این رقص همه معنا و مفهوم خاصی دارد که هرکس توان دریافت مفهوم آن را ندارد و فقط اهل دلانی که از عرفان خدایی سردر بیاورند به معنای عمیق ان پی می برند و باقی افراد فقط شاهد حرکات زیبا و هماهنگ بی نظیری هستند که در هیچ کجا آن را ندیده اند خواهد بود. 

بخش های مختلف موسیقی در شهر تربت جام 

موسیقی در این شهر به دو بخش کلی تقسیم می شود. بخش اول آن مربوط به دوتار نوازی و هم صدا شدن خوانندگان در هنگام اجراء می باشد. بخش دیگر به ساز و دهل مربوط می باشدکه با رقصی زیبا و صوفیانه که در جهان بی نظیر است. باعث ایجاد شور و هیجان در مردم می شود شناخته می شود.

اگر یک نگاه دقیق به نگرش ها و فرهنگ های که در شهرستان تربت جام رواج دارد دقت کنیم. این معنا  را درمیابیم که بعضی از سنن و آیین آن با کشور افغانستان مشابه می باشد. تفاوت چندانی با یکدیگر ندارد. 

گویش مردم تربت جام بر دو گونه استوار است. فارسی دری که مربوط به گویش مردم پایین جام می باشد. گویش مردمی که در بالاجام می نشینند با مردم پایین جام کاملا متفاوت می باشد. همچنین آواهایی که در این نواحی وجود دارد. دو رسته کاملا جدا دارد رسته ای که بر پایه متر آزاد است. رسته ای که بر پایه متر مشخص است. ساز های اصلی تربت جام به دوتار و سورنا  تقسیم می شوند. 

موسیقی مقامی تربت جام 

 موسیقی مقامی یکی از یادگار های زیبا است که مربوط به فرهنگ مشرق زمین می باشد. که از تحریف و دوران های مختلف زمانی  حفظ شده است و هم چنان جایگاه خود را توانسته است حفظ کند. 

نغمه های که در موسیقی مقامی مورد استفاده قرار می گیرد  مربوط به عهده باستان می باشد و یک پیشینه بسیار طولانی و باستانی دارد و مجموعه ای از صدا ها و پرده های مختلف است که در هماهنگی کامل با یکدیگر به نغمه ای دل انگیز و گوش نواز تبدیل می شود. از موسیقی مقامی تربت جام همواره به عنوان بالاترین. حد خلاقیت در موسیقی نام برده می شود که شیوه هنر و نوازندگی خاصی دارد.

مقام معروف

هنری که مد نظر مردم تربت جام و هنرمندان این شهر می باشد به نام مقام معروف است که در میان مردم این شهر از شان و منزلت بسیار بالایی   دارد و مردم این شهر به موسیقی مقام به عنوان یک موسیقی عرفانی نگاه می کنند و آن را بسیار مقدس می نامند.

موسیقی که در شهرستان تربت جام وجود دارد. مانند مردم این شهر بکر و دست نخورده است و هنوز سادگی و زیبایی خود را حفظ کرده است. حکایت مردم اصیل و موسیقی اصل این شهر می باشد.  هر یک از موسیقی های که در این شهر به مقام معروف می شوند. پایه یک داستان و حادثه خاص است که بیان گر آن می باشد.

در واقع موسیقی که در بین مردم این شهر رواج دارد حکایت دلاوری ها و عشق هایی است که در این شهر وجود داشته است. ساز هایی که به عنوان ساز اصلی در این شهر وجود دارد  دوتار ، فلوت ، نی ، سرنا ، دهل ، تنبک ، دایره می باشد که در دوتار نوازی نوازنده های بسیار برجسته ای دارد که شهرت جهانی دارد. 

 رقص هتم 

 رقص هتم دارای مفهوم خاصی است. ساز و دهل های زیبای تربت جامی می باشد.که معنای این نوع از ساز و دهل  کرانه های کوه هاست. همان شیر بیشه ها که نوعی سماع عارفانه می باشد. که در این رقص زیبا افراد دایره ای تشکیل می دهند و در حالی که در حال گردش به دور آن دایره هستند. پاهای خود را به طور همزمان به زمین می کوبند.

همزمان که افرادی که پاهای خود را به زمین می کوبند. فضای دایره را کوچک تر و کوچک تر می کنند. بتوانند در زمانی مشخص از رقص هتم به دایره کوچک در گرداگرد یکدیگر قرار بگیرند. این رقص زیبا به یک رقص بین المللی تبدیل شده است. بسیاری از کشورها اکنون در حال تدریس می باشد. نشان از زیبایی و اصالت این رقص زیبا دارد.

 رقص چوب بازی 

یکی دیگر از رقص های بسیار زیبایی که در تربت جام رواج دارد و جزوء ساز و دهل محسوب می شود  و مردم این شهر به آن احترام زیادی می گذارند و از آن به عنوان یک رقص عرفانی یاد می کنند. رقص چوب بازی می باشد که نمونه ای زیبا از رقص شمشیر بازی ادوار گذشته و باستانی ایرانی می باشد.

این رقص در همایش موسیقی های سنتی که در کشور آلمان برگزار شد. باعث حیرت و توجه همگان شد و موسیقی دانان مطرح جهان از این موضوع حسرت خوردند. چرا این رقص را تمام مردم جهان به رسمیت نمی شناسند. تا کنون به صورت گمنام بوده است و مردم جهان از لذت دیدن آن محروم بوده اند. 

ساز و دهل(مقام اشترخجو)

یکی از مقام های موسیقی که در شهر تربت جام بسیار معروف است. مقام اشترخجو می باشدکه بیانگر غم و جدایی می باشد. مقام اشترخجو در واقع یک مقام کاروانی بوده است.

دلیل رواج پیدا کردن این مقام و موضوع آن بر حسب اعتقادات مردم این شهر به دختر فقیری باز میگردد که برای تامین مایحتاج پدر و مادر خود  از روی ناچاری لباس مردانه میپوشد و به کار شتربانی مشغول می شود.  روز ها می گذرد و کسی پی به راز دخترک شنر بان نمی برد و او هم چنان با سختی تمام سرپرست خانواده می شود. مایحتاج پدر و مادر پیر خود را تامین می کند. 

بازی روزگار و دست سرنوشت باعث می شود پسر جوانی به راز دخترک پی ببرد و با دیدن شجاعت او عاشق او شود اما روزگار که بازی های زیادی دارد این دو دلداده را از یکدیگر جدا می کند و دختر  با کاروانی راهی می شود و از ان دیار می رود و پسرک عاشق را تنها می گذارد. 

پوشاک مردم تربت جام 

در گذشته لباس مردم  تربت جام بر دو نوع بوده است. یک نوع آن لباس خان و  نوع دیگر لباس مردم عادی بوده است. لباس خان ها به لباس برچاک معروف بوده است که از دو سمت خود یعنی سمت راست و سمت چپ چاک داشته است.

لباسی که کشاورزان  تربت جام در زمان قدیم بر تن می کردند به لبساس ۴۰ تریزه معروف بوده است که از ویژگی های اصلی آن دامن چین دار می باشد. 

جلیقه های به رنگ مشکی که بر روی لباسی به رنگ سفیدپوشیده میشده است. در زمان های قدیم بسیار مرسوم بوده است. همچنین نوع دیگر از لباس که در زمان قدیم در این شهر رواج داشته است به بیتاب  معروف بوده است که از افراد در برابر سرما در زمستان محافظت می کرده است. 

 آداب و رسوم مردم تربت جام 

 جدا از ساز و دهل مردم تربت جام این شهر از آداب و رسوم مخصوص به خود برخوردار است. مردم تربت جام معتقد هستند که دختران و پسران در سالهای اولیه بلوغ خود باید ازدواج کنند و بر این  عقیده استوار هستند که دختری که قادر به شناسایی خود می باشد باید ازدواج کند . در زمان های  نسبتا دور مردم هر طایفه با درون طایفه خود ازدواج می کردند و ازدواج های بیرون طایفه ای زیاد مرسوم نبوده است.

امروزه این رسم زیاد پا برجا نیست اما در بعضی از طایفه ها به چشم می خورد. درست است که دیگر ازدواج درون طایفه ای در بین مردم تربت جام مرسوم نیست. همچنان جوانان با اذن پدر و مادر خود به ازدواج اقدام می کنند. اجازه ابتدای ترین قدم ازدواج است.

مراسم های خواستگاری معمولا بزرگان هر طایفه و خانواده شرکت می کنند. همانند یک لشکر می باشند. افراد از طرف خانواده داماد و برای مشورت. به خانواده عروس میروند تا تا جواب بگیرند. هنگام تصمیم گیری به ان ها کمک کنند و از مشورت کردن با این بزرگان استفاده کنند.

شلوغ بودن مراسم عروسی

البته شاید به چشم جوانان امروزی این لشکر کشی و شلوغ کردن ها در مراسم خواستگاری بی معنا باشد. ولی بزرگان تربت جامی بسیار به ان معتقد هستند. برگزاری مراسم عروس  به وضعیت مالی  کار دارد. هرکس به اندازه  توان خود می تواند مجلس را سبک یا سنگین برگزار کند.

یکی از مراسم های جالبی که در هنگام عروسی در شهر تربت جام هنوز هم در بعضی مواقع به اجرا در می آید. مراسم گندم پاک کنی می باشد که در این مراسم خانواده داماد مقداری در حد توان گندم و آرد تهیه می کنند. رقص کنان به خانواده عروس می برند. عده زیادی از جوانان به ساز و دهل تربت جامی در این مراسم می پردازند.

می بینید که ساز و دهل تربت جامی در حدی میان این مردم محبوب است که از این ساز و دهل حتی در مراسم های عروسی نیز  استفاده می شود. مقابل گندم و آردی که خانواده داماد به خانه عروس می برند. خانواده عروس در آن روز گندم پاک کنی به شام دعوت هستند. زمانی که مجلس گندم پاک کنی پابرجا باشد. جوانان با ساز و دهل به رقص و آواز می پردازند.

سنت های مردم تربت جام در مراسم عروسی مراسم هیزمی می باشد که آن نیز با ساز و دهل انجام می شود. خانواده داماد به جمع اوری هیزم برای خانواده عروس می پردازند. در این مراسم به هرکدام از  جوان هایی که در مراسم هیزم جمع کنی  شرکت داشته اند.

ساز و دهل(رقص آن)

مراسم حنابندان از دیگر مراسم های مربوط به عروسی در شهر تربت جام می باشد. ساز و دهل و رقص و آواز در آن تا پاسی از شب در آن ادامه دارد. مجلس حنابندان بیشتر یک مجلس زنانه می باشد و در شب قبل از عروسی خانواده عروس برای دختر خود می گیرند. در این مراسم  همراه با احراء ساز و دهل بر کف دست عروس حنا می گذارند که اعتقاد بر خوش یمن بودن و خوشبخت کردن عروس است .

مردان فامیل گرداگرد داماد حلقه می زنند. لباس های داماد را بر تن داماد می کنند. تمام این مراسم به همراه ساز و آواز  می باشد. میزان صدای ساز در وقت لباس به تن کردن داماد زیاد می شود.

ساز و دهل و رقص آن

بعد از انکه لباس های داماد را بر تن کردند و به جشن و پایکوبی مختصری در آنجا پرداختند. داماد و خانواده خود به خانه عروس میروند و در آنجا به ادامه جشن و سرور خود می پردازند. این جشن و پایکوبی تا پاسی از شب ادامه دارد و در زور بعد از این مراسم مراسم عروسی برگزار می شود. معمولا یک گروه سنتی موسیقی در این مراسم حضور پیدا می کند. آیین های سنتی تربت جام می پردازد. رقص محلی معروف تربت جامی را که همان هتم می باشد را به نمایش می گذارد.

 سخن پایانی 

 تربت جام شهری با پیشینه تاریخی قوی و باستانی می باشد که از هنر اصیل رقص و آواز و موسیقی برخوردار است. موسیقی مقام و رقص سنتی تربت جام از شهرت جهانی برخوردار است و تنها یک رقص و آواز معمولی نمی باشد.

بلکه  یک رقص و آواز  عارفانه که سلوک خاص خود را دارد و ریشه باستانی دارد.  رقص چوب بازی و هتم تربت جامی هنگامی که در کشور آلمان برگزار شد باعث حیرت و تحسین همگان شد . همچنین در کنسرتی که در توکیو برگزار شد. افتخار آفرینی های بسیار زیادی برای مردم این شهر به ارمغان آورد. شهر تربت جام با مردم  شیرین زبانی که دارد در شرق خراسان رضوی قرار دارد.