ناگفته های سفالگری تربت جام

سفالگری تربت جام هنر سفالگری تربت جام بیش تر از سایر بخش های هنری آشکار کننده ی اندیشه ها ، تفکرات و خلاقیت های ذهنی بشر می باشد. هنر سفالگری با توجه به قدمت بسیار بالایی که دارد جزء با اهمیت ترین مظاهر هنری برای مورخان ایرانی می باشد و هم چنین می توانیم شرایط […]

سفالگری تربت جام

هنر سفالگری تربت جام بیش تر از سایر بخش های هنری آشکار کننده ی اندیشه ها ، تفکرات و خلاقیت های ذهنی بشر می باشد.

هنر سفالگری با توجه به قدمت بسیار بالایی که دارد جزء با اهمیت ترین مظاهر هنری برای مورخان ایرانی می باشد و هم چنین می توانیم شرایط اجتماعی و اقتصادی یک دوره را از روی ظاهر سفال ها شناسایی کنیم.

از آن جا که در فلات ایران کاروانان بسیاری آمد و شد داشتند و موقعیت جغرافیایی ایران ویژه بود در هر قسمت از ایران هنر سفالگری مهم شمرده می شده است.

ناگفته های سفالگری تربت جام

طبق حفاری های اخیر ۴ منطقه در ایران بیش تر از سایر ین در تولید سفال نقش داشته اند : 

۱ . بخش غرب کوه های زاگرس و لرستان

۲ . بخش جنوب دریای خزر (استان گیلان و مازندران نخستین بخش در فلات ایران اند که هنر سفالگری را به فعالیت در آورده اند)

۳ . بخش شمال غرب کشور و نواحی آذربایجان

۴ . بخش جنوب شرقی که شامل استان های کرمان و سیستان و بلوچستان می شود .

نواحی کویری ایران زمین نیز از این گردونه جا نمانده است و قدمت ساخت سفال آن ها به ۸ هزار سال پیش از میلاد بازگشت می کند.

در گذر زمان ساخت سفال به دلیل تجربه اندوزی بشر از نظر جنس ، فرم ، رنگ و نقش دستخوش تغییرات بسیاری شده است.

عده ای ریشه هنر سفالگری را به صنعت سبد بافی پیوند می دهند و بر این اعتقاد دارند که نخستین بار گل ها اندود کننده موجود در کف سبد های گیاهی بعد از خشک و خشن شدن و یا حرارت آتش الهام بخش هنر سفال اند.

باید بدانیم که ماده سفال های اولیه از چسبندگی شن و گیاهان خرد شده تهیه می شده است .

ناگفته های سفالگری تربت جام

در حدود ۱۰ هزار سال قبل که انسان های ساکن در بین النهرین از سکونت در غار ها و جمع آوری غذا عبور کرده و به حیطه تولید غذا و کشاورزی نزدیک شده بودند ، تمدنی عظیم و با شکوه را ایجاد کردند که از ویژگی های آن سفال  ظریف و نخودی و سرخ رنگ بود . می توان آثار به جا مانده از این گونه سفال را در مناطق باستانی شرق دریای مدیترانه تا دره سند یافت .

یکی از مشخصات اصلی سفالگری فلات ایران ، سفال سرخ رنگ منقوش شده است که در هزاره های ششم و پنجم قبل میلاد در حاشیه کویر فلات مرکزی ایران موجود شد .

مهم ترین فراورده در صنعت در صنعت سفالگری ، اختراع چرخ سفالگری می باشد ؛ که در هزاره چهارم قبل میلاد حاصل شدت است .

در زمان ” ماد ها ” نواحی ملایر _ بیستون _ استان کردستان و گیلان ظروف لعاب دار رل تدارک می دیدند .

در زمان ” هخامنشیان ” هنر سفالگری پیشرفت های شایانی کرد که ریتون و تکوک ماحصل این هنر بوده اند .

از نمونه آثار این هنر در زمان ” اشکانیان ” می توان به نساء در آسیای میانه و یا دورا ارپوس در سوریه اشاره کرد .

سفال اشکانی به ۲ دسته تقسیم می شد :

۱ : ظروف لعاب دار

۲ : ظروف بدون لعاب (مانند کاسه _ فنجان های کوچک و شیشه های بزرگ)

در عصر ” ساسانیان ” نیز سفال به رنگ سبز فیروزه ای یا آبی فیروزه ای منتهی و بیش تر  در مناطق بیشاپور _ سیراف_کنگاور _دشت گرگان _ تورنگ تپه _تخت سلیمان و قابیرا در حوالی کرمان یافت می شد .

می توان هنر سفال در سلسله ” سلجوقیان ” را از نظر شکوفایی به دوره های درخشان و کم نظیر اسلامی پیوند زد .

تزئینات سفال سلجوقی شامل  نقوش هندسی _ خطوط کوفی و مار پیچ _ شکل پرندگان و حیوانات  و نقش گل و گیاه با رنگ هایی چون آبی _ سیاه _ زرد _ سبز _ لاجوردی و فیروزه ای می شده است .

سفالگری در عصر ” خوارزمشاهیان ” در قسمت هایی چون جرجان _ کاشان _ ری از تنوع بیش تری برخوردار است .

سفالگری محلی در این دوره انواع متفاوتی را شامل می شود از جمله : ظروف زرین فام نقاشی شده زیر لعاب _ مینایی یا هفت رنگ _ یک رنگ با نقش کنده _ یا نقوش بی لعاب .

ناگفته های سفالگری

در زمان ایلخانیان ، بسیاری از مراکز هنری به جز کارگاه های مربوط به هنر سفالگری در شهر کاشان مورد هجوم مغولان قرار گرفت . به مرور زمان حاکمان مغول تحت تاثیر تمدن اصیل ایرانی قرار گرفتند و با پذیرش آیین اسلام راستین هنرمندان بسیاری را در عرصه هنر مورد حمایت قرار دادند . تزئینات سفال در این دوره شامل نقوش گیاهی _ آدمیزاد _ پرندگان چون سیمرغ و اژدها می شده است .

در دوره ” تیموریان ” ، شاهرخ تیموری هنر هایی چون معماری _ کاشی کاری _ خوشنویسی و نقاشی را به جایاه والایی کشاند ؛ به طور مثال بنای شاه زند _ مسجد گوهرشاد _ مسجد کبود و مدرسه خرگرد از آثار با شکوه این دوره است . اما متاسفانه آگاهی چندانی از هنر سفالگری در این عصر وجود ندارد.

در عهد ” صفویان ” علاوه بر تاثیر پذیری از روش سفالگری دوره میانه ، الگو گیری از سفالگری چینی _ عثمانی و اروپایی  نیز مورد توجه قرار گرفت .

اطلاعات ما از سفالگری دوره ” زندیه ” تا عصر ” حاضر ” در آن حد نیست که بتوانیم سبک های متنوعی را برای آن لحاظ کنیم . در عصر زندیه و بعد شهر مشهد در عصر افشاریان و سپس تهران در عصر قاجاریان مراکز و کارگاه های سفالگری به این شهر ها انتقال یافت .

سفال و سفالگری ایران در دوره اسلامی تغییرات بسیاری را پذیرا شد و به ۲ دسته بی لعاب و لعاب دار تقسیم شد : دسته لعاب دار در تمامی ابعاد خود طرح و نقش سفال اسلامی داشت . دسته بی لعاب نیز شامل نقوش قالب خورده شده می شد که در کارگاه شهر هایی مانند ری _ گرگان و نیشابور تهیه می شد .

در ادامه توجه شما را به آثار سفالی شهرستان تربت جام جلب میکنیم :

۱: تپه سفال کوشکک

: این تپه در بخش مرکزی و در دهستان جام رود در روستای کوشکک از توابع شهرستان تربت جام قرار دارد .

قدمت این تپه به دوره اسلامی بازگشت می کند و در تاریخ ۱۶ اسفند سال ۱۳۸۴ جزء آثار تاریخی ایران زمین ثبت گردید .

۲: تپه سفال گوربند :

این تپه در دهستان جام رود و در غرب روستای گوربند قرار گرفته است ؛ و تاریخ ثبت این تپه در فهرست آثار تاریخی ایران ۱۶ اسفند سال ۱۳۸۴ می باشد .

در نتیجه این مطالب به نکته مهمی برخورد می کنیم و آن این است که : حفظ میراث فرهنگی و ابنیای تاریخی که بیان کننده ی هویت و شناسنامه یک سرزمین است امری ضروری می باشد و مسولین یک جامعه موظف هستند که برای بقای تمدن و هویت تاریخی _ فرهنگی کشور هزینه کنند .

نویسنده: نرگس غیبی لاین

مقاله های خانوم نرگس غیبی لاین را در این لینک دنبال کنید.

ما را دنبال کنید

تبلیغات

لینک تلگرام

لینک اینستا