آموزشی شگفت انگیز در یادگیری موسیقی محلی تربت جام

آموزشی شگفت انگیز در یادگیری موسیقی محلی تربت جام دوتار سازی مضرابی می باشد که آهنگ و نوای سنتی و اصالت ایرانی را به استماع می رساند. این ساز محلی تربت جام دارای ۲ سیم (تار) است و تعجب اور است که بفهمید این ساز را عموما با مضراب ها دنبال نمی کنند. بلکه با […]

آموزشی شگفت انگیز در یادگیری موسیقی محلی تربت جام

دوتار سازی مضرابی می باشد که آهنگ و نوای سنتی و اصالت ایرانی را به استماع می رساند. این ساز محلی تربت جام دارای ۲ سیم (تار) است و تعجب اور است که بفهمید این ساز را عموما با مضراب ها دنبال نمی کنند. بلکه با ناخن بر تار زخمه می زنند.
پایه و اصل در آهنگ خراسان ، ساز دوتار است. همه ی مقام های موسیقی در تمام خراسان تکیه به نواختن این ساز می باشد.

در شهرستان تربت جام نیز همه ی مقام های موسیقی محلی بر اساس نواختن این ساز است. مطابق سند های وجود داشته، سن و سال و گذشته ساز دوتار به ۳ هزار سال پیش باز می گردد. ولی مطابق بیان بزرگان موسیقی گذشته این ساز به ۷ هزار سال نیز باز می گردد. این بیان به این معنی است که در عمر دوتار با عمر انسان بر روی کره زمین برابر است.

افراد دوتار ساز معروف در شرق خراسان باوری  قدیمی در سر دارند با این بحث؛ صدا و نوای آرامش دهنده دوتار به دست آمده از بهره گرفتن از چوب درختان توت است. این نوشته ما را به یاد ناله های حضرت زکریا می اندازد. پیامبری که از دست دشمنان در درخت توتی مخفی می شود و به دست آن ها و با ارّه به دو قسمت تقسیم می شود. بی آن که ناله ای از او بیرون شود.

اجزای ساز های سنتی تربت جام

همه ی جزء های دوتار در گذشته از درخت توت بوده است. کاسه و صفحه و دسته و خرک همه ی این ها از چوب درخت توت است. سیم آن نیز از رشته ی ابریشم می باشد که به دست آمده درخت توت است. به همین دلیل است که در سالیان قبل به دوتار ، توت تار نیز می گفتند.
حدودا ۶ سال قبل ترفند های درست کردن این ساز در لیست میراث لمس نشدنی کشور به ثبت رسید و مبدل به یک ساز ملی شد.

سنت و هویت و موسیقی در شهرستان تربت جام با ناحیه هرات افغانستان شبیه بودن های بسیاری دارد. دلیل این شبیه بودن ها ، زندگی طایفه های تیموری در شهرستان تربت جام، ایران زمین و هرات افغانستان است..
گویش مردم این ۲ ناحیه فارسی دری است. اما بایستی بفهمید که گویش مردم تربت جام فرق هایی با زبان فارسی دری دارد.
مقام های سازی که به وسیله ساز خوش صدای دوتار به دست می آید. مشتمل بر مقام های : جل ، شاه صنم ، مشق پلتان ، اُشترخجو ، سه چلکه (نوعی رقص) و … است.

مقام های ساز های سنتی تربت جام

این مقام ها به دو قسمت تقسیم بندی می شوند : قسمت اول : تقارن متری ندارند،  مانند جل و شاه صنم ؛ و قسمت دوم : مشتمل بر مقام هایی می شود که حاوی تقارن متری می باشد، مانند مشق پلتان و اُشترخجو و سه چلکه (مدلی  رقص).

نوای موسیقی در تربت جام از قلب سنت و رسم های مردم آن سرچشمه می گیرد .
شاهد خوانی ، منظومه خوانی ، صلوات خوانی ، اضحی خوانی ، نوای سفر ، لالایی مادر ها ، موسیقی جهت آموزش ، مناجات خداوند ، نعمت و ستایش ، فضیلت خوانی از ریشه های نوای موسیقی در شهرستان تربت جام است.

دو بیتی خوانی های عارفانه، دوری، دستوری، عشقی،  در تربت جام مخاطب های زیادی دارد.
دوتار های در سالیان گذشته  در مشرق خراسان از دوتار های کنونی سایزی کوچک تر داشت و موجب به وجود آمدن نرمشی قابل دیدن در صدا و نوای این ساز بود. غلام علی پور عطایی که از نوازندگان مشهور این ساز است. بیان کرده بود که ابتدایی ترین دوتار با سایز بزرگ حدود ۳۰ سال قبل توسط امیرقلی در محمود آباد سفلی درست شد.

زنده نگه داشتن نوای ساز های سنتی تربت جام

خوشبختانه در حال حاضر با منظور زنده نگه داشتن نوای موسیقی سنتی و اصیل اداره میراث فرهنگی شهرستان تربت جام ، کارگاه هایی به منظور درست کردن،دوتار محلی در این ناحیه به وجود آورده است.
از نوازندگان معروف دوتار خراسانی در این شهرستان می شود به آقای حسین دامن پاک اشاره نمود. دستان او حدودا ۵۰ سال سم های دوتار را نوازش می نموده و به پنجه نوازی معروف است. در حال حاضر، درست کردن ساز را به دست گرفته است.

آقای حسین دامن پاک بیان می کند : حدود ۳۷ و ۳۸ سال است که دوتار می نوازم. از دوره کودکی با این ساز بزرگ گشته ام و هم زمان مقدمات ابتدایی درست کردن ساز خوش آوای دوتار را نیز تحت نظر استاد حسین علی غمخوار احمدی یاد گرفته ام.

این نوازنده و درست کننده معروف ساز دوتار، بیان نمود که مدل کیفیت ساز ها وابسته به استاد درست کننده آن با همدیگر فرق هایی دارند. بایستی دانست که مدل چوب در قیمت ساز نکته ای با اهمیتی نیست. بلکه نکته با اهمیت درست کننده این ساز می باشد که می تواند با دست های خود روی یک چوب معجزه ای شگفت آور پدید بیاورد.

سازندگان ساز های سنتی تربت جام

از دیگر درست کنندگان کلان ساز دوتار خراسانی، اسفندیار تخمکار علیائی می باشد که متولد سال ۱۳۴۲ در روستای صید آباد زیر نظر  شهرستان تربت جام است. این فرد پس از تاثیر گرفتن از نوای آسمانی ساز دوتار تصمیم به یاد گرفتن نواختن دوتار زیر دست پدر خویش کرد.

بعد از آن سایه سار تشویق های پدر او به درست کردن دوتار روی آورد و تا به اکنون به درست کردن و نواختن دوتار خراسانی می پردازد.
شگفت آور است که بدانیم به منظور تامین چوب مورد نیاز به منظور درست کردن دوتار، درخت های توت در فصل زمستان عالی ترین ترین تایم است. چون که رطوبت هوا زیاد است.

تاثیر های مناسب موسیقی بر روی فکر انسان

کارکرد ادراکی با تاثیر:

بررسی ها نشان دهنده این است زمانی که شخصی در حال پرداختن به عمل و کاری است و بر روی آن تمرکز نموده است. کارکرد ادراکی و شناختی او را به مرتبه ای رفیع تر می رساند.

کاهش استرس و اضطراب :

موسیقی محلی تربت جام آرامش دهنده، . روی سیستم عصبی تاثیر های شگفت آوری دارد. این موسیقی سبب کم شدن استرس و اضطراب در شخص می شود.

کم شدن اشتها :

در حال حاضر خیلی از بیماری های جسمانی برگرفته از اضافه وزن زیاد است. یکی از راهکار های برطرف کردن این نکته افزون بر ورزش و رژیم غذایی، گوش سپردن به نوای موسیقی و کم کردن نور محیط است. علاوه بر این زمان میل کردن غذا اگر به یک موسیقی لایت و نرم گوش دهیم به وضعیت سیری خود آگاه تر می شویم .

قوی کردن حافظه :

شخصی را مورد نظر قرار دهید که به سراغ یاد گرفتن یک زبان نو و تازه می باشد. اگر این شخص واژه های این زبان غیر مادری را با آواز و ریتم دنبال کند، زود تر به خواسته خود می رسد.

شناخت موسیقی محلی و دوتار تربت جام

تربت جام دارای یک مدل موسیقی مقامی است  که از معروفیتی جهانی برخوردار است.
ساز و دهل تربت جام و رقص های موزون و خیلی زیبا و خداشناسانه که مدلی سماع به حساب می آید. مثل حتن و پلتان.  در جشنواره های گوناگون جهانی مقام ابتدایی را کسب کرده است. مشهور ترین نوازنده ساز و دهل تربت جام  مشهور به برات قربان علی شیرمحمد و برادرش است. در جشنواره های توکیو ژاپن و دوسلدورف آلمان و یونان جایگاه ابتدایی را کسب کرده است.
مشهور است که در توکیو ژاپن زمانی که استاد برات ساز می نواخت، در بین  برنامه انفاقی ساز را از دهان استاد در آوردن دو با توجه به سوراخ های قرار داده شده در آن نگاه کردند و با کمال تعجب بیان کردند. این غیر ممکن است تا فردی از این چند سوراخ توانایی داشته باشد، این چنین نغمه هایی در به گوش ما برساند.

اطلاعاتی در مورد جشنواره های موسیقی محلی و دوتار

در جشنواره ای در کانادا و دوسلدورف آلمان که بزرگان موسیقی جهان تجمع یافته بودند. زمان اجرای رقص چوب بازی دهانشان از شگفتی بازمانده بوده. از روی صندلی ها برخاسته و ایستاده و با تعجب نگاه می کردند، و مبهوت مانده بودند به چنین موسیقی نابی که نواخته می شد.

از این که چنین نواهای گمنامی در جهان موجود است. مردم دنیا از مشاهده کردن و گوش کردن آن محروم هستند. حسرت میخوردند از توانمندی مجریان رقص چوب بازی انگشت در دهان قرار داشتند.

بله ما این رقص و سماع صوفیانه خداشناسی را صدها سال است که برقرار داریم. ولی همیشه غریب مانده است و این جشنواره ها اکثرا مسکنی برای آن هستند. زمانی که آخرین هنرمندان این رشته به دلیل پیری و نا توان شدن و مرگ از این رقص جدا گشتند. آیا دیگر کسی  خاطره ای از این همه هنر واقعی در ذهن ها ایجاد می کند. 

آیا دیگر فردی خواهد توانست مثل استاد فاروق کیانی  با چوب خود سماع صوفی صاف را به دیدن بگذارد ؟ بی شک ” پاسخ را می توان خیر اعلام نمود. در میان مردم تربت جام دوبیتی ها و اوازهای بسیاری شایع است. اکثر  ان ها با دوتار و به طور هم نوازی و هم خوانی برپا می شود.

معرفی دوتار موسقی محلی

دوتار من جمله سازهای مشهور تربت جام می باشد که از اعتبار و مقام به خصوصی  برخوردار می باشد. از قرار گرفتن آن در دست افراد ناشایست اکثرا صحبت ها بوده است. متاسفانه ان لطیف بودنی که این هنر داشته، در حال حاضر در دست عده ای افراد ناشایست است. از دوتار ابزاری  برای خوشگذرانی و شب نشینی های گناه  آلود  توام با دود و دم   بکار می برند.

آن هایی را هنرمند بیان می کنند، که این ساز را به منظور هنر و به منظور عرفان و بیان مناقب  حضرت ختمی مرتبت و اولیاءالله  استفاده می کنند. هنرمند های تربت جامی مانند طبله عطار هستند خاموش. هنر نمای می کنند اما در پنهانی نه پر آوازه و پر سر و صدا. زمانی که هنرمند تربت جامی پنجه در پرده  تار قرار می دهد تو گویی که پرده قیامت را دریده است. 

انگار  این آواز عرشی پرده گونه را می درد و تو را در خلسه ای بس نا بیان شده و نشنیده می برد. دکتر محمد تقی مسعودیه که عمری را به دنبال بررسی در مورد موسیقی های گوناگون گذر نموده بود. کتاب های بسیاری در مورد موسیقی جنوب ایران، موسیقی بلوچی، لری  و سنتی نموده است. به موسیقی تربت جام که می رسند، بیان می کنند زبان و فکرم از بیان در مورد این موسیقی ناتوان است.
در کتاب موسیقی تربت جام نوشته شده دکتر محمد تقی مسعودیه  که از کتاب های مرجع موسیقی هم است.

در نگارش نه فقط آن را مشابه به موسیقی دشتی تلقی می کند، و شبیه بودن زیادی بین نتها در نگارش موجود است. ولی زمان اجرای نتها معنای آن تغییر می کند. ایشان علاوه بر آن از شبیه بودن خیلی از نتهای موسیقی تربت جام و موسیقی دشتی به دلیل بعد مسافت و جدایی دو قوم و نداشتن رابطه فرهنگی از شگفت خود بیان کرده است.

نواهای ساز و دهل و دوتار  :

چوب بازی، هتم، پلتان، لپر، حنایی، قاسم ابادی، سه چکه.
سازهای مورد کاربرد مشتمل بر :
دوتار، فلوت،  نی، ساز و دهل، تنبک،  دایره.
از مشهور ترین  استاد های  چوب بازی  و رقص :
استاد فاروق کیانی  و احمد معطر جامی، ناصر نیک پی حسین جوهریان،  برات دلپذیر، گل محمد آذرخشی،  الله داد ضربی،  محمد دلپذیر،  صدرالدین و… است.

مشهور ترین نوازنده های دوتار :

استاد نظر محمد سلیمانی، استاد حسین دامن پاک، استاد اسفندیار، استاد عبدالله سرور احمدی، استاد حبیب طالب، استاد سمندری  و… است.

مشهور ترین  خواننده های آوازهای محلی و دوتار تربت جام :

استاد محمد درپور، غلام علی پورعطایی، شیخ رسول حسینی، جمشید پورعطایی، غلام حسین غفاری، کریم کریمی و… است.
هنری و اجرای  که برای مشتی پول اجرا شود، دیگر نمی شود آن را هنر بیان کرد. بلکه اسم آن هرزه بودن و مطربی است. با تاسف می شود گفت که تعدادی از دوتار نواز ها و خواننده های ما به آن گرفتار شده و زنگ سقوط موسیقی تربت جام را به صدا در آورده است.

تیم رقص محلی (رقص های نمایشی  و عارفانه تربت جام)

هیچ رقصی در جهان معنا و مفهوم و صلابت و دل انگیزی و بیخود گری و تاثیر پذیری. مثل : هنر عارفانه تربت جامی نداشته و در آینده ندارد. این افتخار کلانی برای تمام مردم ایران می باشد. 
تیم های رقص تربت جام  با دقت به فعالیت هایی که در سطح بین المللی صورت داده اند، مشهوریت زیاد تری داشته‌ اند. بنابراین مردانی در تربت جام پا در صحنه گذاشته اند که الحق و الانصاف نمایش هنر تربت جام را در برابر چشمان دنیاییان به نمایش در آورده اند.