عجیب ترین رقص و موسیقی محلی تربت جام

رقص محلی رقص و موسیقی محلی، یک‌ نوع رقص قدیمی است که نشان دهنده فرهنگ و آداب و رسوم یک ناحیه می باشد. در هر کشوری با توجه به فرهنگ های مختلف رقص های متفاوتی وجود دارد. همچنین بر اساس فرهنگ و تاریخ منطقه اهمیت ویژه ای دارد. واژه رقص در ایران دارای چهار دسته […]

رقص محلی

رقص و موسیقی محلی، یک‌ نوع رقص قدیمی است که نشان دهنده فرهنگ و آداب و رسوم یک ناحیه می باشد. در هر کشوری با توجه به فرهنگ های مختلف رقص های متفاوتی وجود دارد. همچنین بر اساس فرهنگ و تاریخ منطقه اهمیت ویژه ای دارد. واژه رقص در ایران دارای چهار دسته رقص تاریخی، محلی، شهری و آیینی می باشد.  رقص و آواز از گذشته تا به امروز در محافل شادی و عروسی در بین ایرانی ها مرسوم بوده است.

شهرستان تربت جام

شهر تربت جام مرکز شهرستان تربت جام  و یکی از کهن ترین شهرها در استان خراسان رضوی  می باشد. به نام های مختلفی چون شهر آرام، شهر جام و… در گذشته نامیده شده است. فاصله آن تا شهر مشهد ۱۶۵ کیلومتر است. در زمان های قدیم از نظر تاریخی و فرهنگی، اجتماعی و بازرگانی  اهمیت فراوانی داشته و بناهای تاریخی زیادی نیز دارد. همچنین اقوام مختلفی در شهر تربت جام زندگی می کنند  که مهمترین آنها ترکمن ها و عرب ها می باشند .

رقص و موسیقی محلی این شهرستان سابقه طولانی دارد که دوتار مهم ترین ساز بین مردم این شهرستان است. رقص محلی آن هتم، چوب بازی و هپل بازی می باشد. مکان های تاریخی آن مسجد نور، روستای بزد، پل خاتون، آرامگاه شیخ احمد جام و…است.  خربزه، زعفران، جو و گندم از تولیدات شهرستان و غذاهای محلی کشک زرد، قروت، 

اشکنه و… می باشد.  این شهرستان از لحاظ فرهنگ موسیقی جزء مناطق غنی ایران محسوب می شود که به دو دلیل می باشد، یکی موسیقی مقامی که دارای مقام های سازی و آوازی بوده که بیشتر با دوتار و سرنا انجام می شود، دیگری بازی ها و رقص های محلی است که هرکدام نشان دهنده تاریخ و فرهنگ ارزشمند منطقه است.

بازی های آیینی بزمی، رزمی و … هستند که معرف فرهنگ اقوام مختلف می باشد. بعضی از بازی ها در این شهرستان مانند دوروغه و هی همبه متاسفانه فراموش شده اند.

معرفی موسیقی تربت جام

موسیقی هنری ترکیبی از صداها با کشش های مختلف است. وزن و آهنگ آن را تشکیل می دهد و دسته بندی های مختلفی دارد که عبارتند از: براساس زمان پیدایش، مکان، ساختار آوا شناسی، ساختار گام، از لحاظ مقام، فرم موسیقی، ساز بندی، کاربرد، کلام، علمی ، آموزشی و… اصطلاحات رایج هنر موسیقی نیز شامل تئوری موسیقی، سرایش، وزن خوانی، نت و ضرب می باشد.

۱-تئوری موسیقی: به قواعد و اصطلاحات نظری می گویند. ۲- سرایش: به خواندن و نوشتن نت های موسیقی سلفژ گفته می شود که برای افزایش حس شنوایی و تشخیص

درک عوامل سازنده ملودی و ریتم به کار می رود.

ساز و دهل

دوبیتی ها و آوازهای زیادی که با دوتار و به طور همنوازی و همخوانی اجرا می شوند در شهرستان وجود دارد. از جمله سازهای محلی اصیل دوتار می باشد که جایگاه و اعتبار به خصوصی دارد طبق تحقیقاتی که در زمینه موسیقی این شهرستان صورت گرفته است. رقص و موسیقی محلی آن را مشابه موسیقی دشتی می دانند.

این موسیقی محلی دارای مقام هایی از جمله مقام نوایی، مقام الله، مقام جل، الله محمد، جمشیدی، آواز گل محمد و بیش از هفتاد مقام دیگر نیز می باشد. مقام های ساز و دهل نیز چوب بازی، هتم، لپر، قاسم آبادی و…است.همچنین ساز هایی که بیشتر مورد استفاده قرار می گیرند شامل دوتار، نی، دایره و ساز و دهل استاد معروف ترین استادان چوب بازی در رقص استاد فاروق کیانی، محمد دلپذیر، الله داد ضربی و صدرالدین می 

باشد. بعلاوه معروف ترین نوازندگان دوتار استاد نظر محمد سلیمانی، استاد حبیب طالب، استاد اسفندیار، استاد عبدالله سرور احمدی هستند. همینطور معروف ترین خوانندگان آوازهای محلی غلامعلی پورعطایی، غلامحسین غفاری، کریم کریمی، جمشید پورعطایی و… می باشند.

اوازهای محلی

آوازهای منطقه دارای دو رسته متر آزاد و متر مشخص می باشند. رسته متر آزاد شامل آواز جمشیدی، کوچه باغی و هزارگی است. رسته متر مشخص نیز دارای نت های کوتاه و تحریرهای کمتر می باشند. قالب اشعار آن ترکیبی از ترجیع بند و بندها مثل هوهو ، زبیده، معراج نامه و… است. 

 در موسیقی این شهرستان تنها از نام مقام استفاده می کنند مانند مقام الله مدد که دارای ۱۲ شاخه و مقام پلتان دارای ۹ شاخه می باشد. از اشعار شاعرانی چون مولانا جلال الدین فقهی، ملا داد علی، خلیفه شیخ مرتضی و برخی مواقع هم از اشعار حافظ ، مولانا، نظامی و .. . بهره می گیرند. 

همانطور که دوتار از سازهای محلی اصیل رایج است دارای سیم نغمه و سیم اخوان می باشد. تعداد پرده های آن ۱۴ بوده که به مرور کمتر شده و به ۸ یا ۹ پرده رسیده است. بعلاوه دوتار ۶ کوک از جمله کوک سرحدی، کوک اشتر خجو( آهو) ، کوک پرده چار( چهار)، کوک جفت( همصدا)، کوک دانه انار( اکتاو) و کوک طرب دارد. 

ساز محلی دوتار تربت جام

دوتار یک ساز محلی اصیل مضرابی در موسیقی تربت جام می باشد، همچنین پایه و اساس موسیقی خراسان نیز محسوب می شود. همه مقام های موسیقی از این ساز محلی برگرفته می شوند. قدمت آن سه هزار سال و طبق نظر بزرگان به هفت هزار سال هم می رسد. اجزای دوتار مانند کاسه، صفحه، دسته و خرک از چوب درخت توت است. 

رقص و موسیقی محلی  از ریشه های نوای موسیقی در این شهرستان لالایی مادران، مناجات خداوند، صلوات خوانی و… است.امروزه کارگاه هایی از طرف اداره میراث فرهنگی برای ساخت دوتار ایجاد شده است تا این نوع ساز محلی اصیل همچنان 

باقی و پایدار بماند. کیفیت سازها با توجه به سازنده آن متفاوت است و قیمت تاثیری بر کیفیت آن ندارد. از سازندگان بزرگ این ساز محلی اصیل اسفندیار تخمکار می باشد که بعد اثرپذیری از نوای آسمانی، نواختن آن را آموخت. در شهرهای مختلفی مانند 

تایباد، نیشابور، درگز، استان گلستان و بسیاری از شهرهای دیگر نواخته می شود. جزء سازهای پرطرفدار بوده و پیشینه ای کهن در تاریخ موسیقی ایران دارد. آهنگ هایی که با این ساز می نوازند از آداب و رسوم و قصه های مختلف میراث گذشتگان است. از ناخن برای نواختن آن استفاده می شود و دارای اجزایی چون روتار، سیم گیر، پرده ها، تارها، گوشه ها، دوتار، کاسه و دسته دوتار و خرک می باشد.

مقام های سرنا و دهل

سرنا یک‌ نوع نی است که آخر آن شیپور مانند و بر سر آن زبانه ای می گذارند که به آن قمیش گفته می شود. دارای چهار قسمت لب گیر، قمیش، انبرک و بدنه ساز می باشد.

دهل با پوست حیوانات درست می شود و با مضرب عصا مانند روی آن می کوبند. در اجراهای موسیقی و بازی های تربت جام استفاده می شود. بعضی از مقام های سرنا و دهل، حتن، الله سحر، چوب بازی، حنایی، سه چکه، راه جنگ عجم و…هستند. 

مقام کلاغ ره:

قبل از عروسی اجرا می کنند و خبر می دهند که عروسی نزدیک است.

رقص و موسیقی محلی(مقام راه جنگ عجم و راه جنگ ببر):

در زمان کشتی گیری اجرا می شوند. 

رقص و موسیقی محلی(مقام الله سحر):

از شاخه های مقام الله می باشد.

 لب گیر:

واشر مانند، دایره ای و از جنس فلز می باشد. قطر آن ۴ سانتی متر و طول آن ۱۴ سانتی متر است.

 سرنا مازندرانی ۶ سوراخ در بالا و ۱ سوراخ در پایین دارد.

رقص و موسیقی محلی

رقص و موسیقی محلی نشان دهنده تاریخ و ادبیات یک کشور است. ویژگی های آنها سادگی، بی آلایشی و دارا بودن روح جمعی می باشد. رقص و موسیقی شکل قدیمی آن را محلی می نامند که کم کم تغییر کرده و به صورت های مختلف در آمده است.

رقص محلی فقط شامل حرکات موزون نیست چرا که هر کدام از حرکات نماد و معنای خاصی را می رساند. ریشه رقص محلی را باید در بخش های اساطیری، عرفانی، کارهایی مثل سوارکاری و جنگ جستجو کرد. فولکوریک یا همان رقص محلی در ایران پیشینه ای به بلندای تاریخ دارد.

آثار آن را می توان در غارها، تپه ها و سفال ها مشاهده کرد، از آن جایی که رقص یک نوع مهارت محسوب می شود یادگیری آن در تعادل و هماهنگی اعضای بدن تاثیر مهمی دارد. رقص های محلی در ایران دارای انواعی از جمله: رقص خراسانی، کردی، سیستانی، لری و… می باشد، همچنین آب و هوا نیز در ایجاد رقص های گوناگون نقش زیادی دارد. آواز و موسیقی محلی روح انسان را تسلی می دهد.

افراد در زمان های گذشته هنگام کار آوازهایی را می خواندند که نیازمند هیچ نوع ابزاری نبود.ترانه ها و اشعار محلی با موسیقی محلی ارتباط تنگاتنگی دارد. همچنین موسیقی محلی نمونه ای از احساسات، باورها و هنر اقوام گوناگون است، طبیعت نیز جز عنصرهای تشکیل موسیقی محلی می باشد.

معروف ترین رقص های محلی در ایران

رقص کردی:

جزء معروف ترین و اصلی ترین رقص ها محسوب می شود در این رقص افراد دست در دست هم و اولین و آخرین نفر دستمال هایی در دست دارند که نمایانگر برابری اعضای گروه است. صداهایی که ایجاد می کنند نیز یک نوع تهدید برای دشمنان به حساب می آید.

رقص لری:

این نوع رقص دارای انواعی چون: دوگا، سه پا، سنی سما و اوشاری می باشد. معمولا لرها به رقص به باخته و یا بازی می گویند.

رقص بوشهری:

دارای رقص های مختلفی است که نوع رایج آن رقص های چوبی و چهار دستماله است. اصولا حرکت شانه ها و لرزاندن در این نوع رقص ها با هم برابر است.

رقص آذری:

از آن جایی که رقص های زیادی در آذربایجان وجود دارد اما معروف ترین آن یاللی است. در ابتدا قدم ها یواش بوده و در آخر سرعت می گیرد.

رقص محلی خراسانی:

بیشتر در جنوب خراسان مرسوم است. رقص و موسیقی محلی معروف ترین آن نیز باخرزی نام دارد در گذشته به وسیله شمشیر انجام میشد اما امروزه از چوب استفاده می کنند. 

رقص خنجر ترکمن:

ذکر خنجر با آوازهای عجیب همراه بود که شامل هفت مرحله است. افراد باید هفت مرتبه بچرخند  زیرا این عدد برای آنها مقدس است.

رقص قشقایی:

 این اقوام دارای چند نوع رقص هستند که رقص دستمال، بویر احمدی و اشرافی از این دسته می باشند.

رقص قاسم آبادی:

مختص منطقه قاسم آباد که در شمال گیلان واقع شده می باشد. این رقص نشان دهنده علف های هرز در کشاورزی می باشد.

رقص رازیف:

معمولا به آن رقص شمشیر می گویند و برای از بین بردن تنش اجرا می شود. بیشتر میان ملوانان در خلیج فارس رواج داشت اما امروزه در عروسی ها نیز اجرا می شود.

رقص بجنوردی:

این نوع رقص بیشتر در روستای بجنورد اجرا می شود که اکثر اقوام آن ترک هستند. معمولا زنان و مردان با هم و یا جدا می رقصند.

رقص باسری:

این رقص را افراد قبیله باسر ی که در استان فارس سکونت داشته اجرا می کنند. رقاص ها لباس های سنتی و رنگارنگ بر تن می کنند.

رقص خلیجی:

در منطقه خلیج مرسوم است و معمولا زنان در عروسی ها به آن می پردازند.

حتم ملی رقص محلی تربت جام

رقص جزء هنرهای نمایشی بوده که از گذشته همچنان رواج دارد و به معنی حرکت اندام های بدن همزمان با موسیقی می باشد.  آئین ها با توجه به نیاز و احساس های اجتماعی و فردی به اجرا در می آیند.  همین هنری بودن آن را از سایر فعالیت ها متمایز می کند.  همچنین رقص بیانگر روابط افراد با یکدیگر است.

هنگام اجزای رقص گروهی نوعی حس یگانگی و عاطفی مشترک بین اجرا کنندگان و تماشاچیان بوجود می آید.  معمولا به صورت تک نفره، دونفره ، سه نفره و با شکل دایره و چهارگوش اجرا می شود. در ایران  با توجه به تفاوت قومی که وجود دارد هر کدام از آنها رقص مختص به خود را دارند.  رقص نمایانگر ارزش های اخلاقی، فکری، زیبایی و… می باشد.

رقص و موسیقی محلی هم در فرهنگ و هم در ادبیات جایگاه ویژه ای دارد به طوری که در اشعار شاعران بزرگی چون مولانا، سعدی و دیگر بزرگان از آن یاد شده است.  در استان خراسان نیز رقص های محلی زیادی وجود دارد که  رقص باخرزی یا تربت جام از مهم ترین نوع رقص می باشد. رقص حتم ملی حرکاتش رزمی و پهلوانی است. مردم تربت جام رقص های محلی زیادی را انجام می دهند برخی از آنها به شرح زیر می باشند:

رقص و موسیقی محلی (چوب بازی):

در این رقص دو نفر با در دست داشتن دو چوب دایره وار می چرخند و چوب های خود را بهم میزنند.چوب نماد وسیله دفاعی در برابر دشمن و دارای یک چوبه و دو چوبه می باشد.  هر کدام‌ از جوب ها شامل ۱۲ تا ۱۸ حرکت هستند.

رقص و موسیقی محلی(حتم ملی):

برای این نوع رقص افراد به صورت دایره ای می ایستند. در رقص حتم ملی هنگام چرخیدن پاهای خود را به زمین می زنند و با سرعت دادن به رقص خود دست هایشان را نیز به زمین می زنند و دایره کوچک می شود.

رقص و موسیقی محلی(هپل بازی):

در این رقص یک نفر در وسط دایره می ایستد و حرکاتی را انجام می دهد و بقیه این حرکات را تکرار می کنند.

رقص و موسیقی محلی(آفرا):

مشتق شده آفریدن است؛ به دو صورت به اجرا در می آید یکی برای مراسم کاشت و داشت و برداشت و دیگری برای قالی بافی است.

رقص و موسیقی محلی(سه‌چکه):

جزء بازی های آیینی بوده که در گذشته به منظور دور شدن دو طایفه از هم اجرا می‌ کردند.

رقص و موسیقی محلی مشق پلتان (پیل تنان):

این نوع رقص زمان اشکانیان و هخامنشیان جهت افزایش نیروی جسمی و روحی اجرا می شد، معمولا افراد کمی در اجرای آن شرکت می کردند. این نوع رقص نشان دهنده فاصله طبقاتی بین اشراف و رعیت بود و معمولا شبیه رقص خنجر ترکمن می باشد.

رقص و موسیقی محلی(گل پتی خان):

این نوع رقص مثل رقص ترکمن با صداهایی همراه است. امروزه زیاد اجرا نمی شود.

رقص و موسیقی محلی(حنایی):

این نوع رقص ۱۸حرکت دارد، خاص مجالس عروسی بوده که اول با حرکات سنگین اجرا شده و بعد در آخر با چرخش هایی همراه می شود. نماد رسم و رسوم حنابندان است.

 

رقص و موسیقی محلی(حتم ملی):

یک نوع رقص دسته جمعی که در جنوب خراسان یعنی شهرستان تربت جام به اجرا در می آید. معمولا نوعی مراسم آیینی کشاورزی و نظامی محسوب می شود. حدوداً ۱۰۰ نفر به صورت دایره وار ایستاده و حرکاتی مثل چرخش، پرش، نشستن و بلند شدن را انجام می دهند. حتم ملی مجموعا ۸چرخش دارد که هر یک از آنها معنی مختص به خود را دارند.

هنگام اجرا افراد صداهای خاصی را از خود در می آورند.رقص و موسیقی محلی اما امروزه زیاد این صداها شنیده نمی شود. معمولا ساز مورد استفاده در رقص حتم ملی سرنا و ساز و دهل است که علاوه بر ایجاد صدای بلند شور و شوق نیز در اجرا کنندگان به وجود می آورد.حتم ملی دارای انواع مختلفی است و طبق ناحیه بازی و نوازندگان سرنا با توجه به مهارتی که زمان اجرای آن دارند نامگذاری می شوند، که عبارتند از حسن آبادی، حتم افشاری، عشایری، جامی، باخرزی، افغانی و…می باشد. این بازیها در دو نکته با هم تفاوت دارند، یکی در نت یا همان تحریرها و دیگری در ریتم بازی است.

حتم جامی

رقص و موسیقی محلی  حتم جامی یکی از اصیل ترین روش اجرای حتم است اما متاسفانه نوازنده ای که قادر به نواختن آن به شیوه درست باشد وجود ندارد و هم اجرا کننده ای که بتواند حرکات آن را به خوبی اجرا نماید نیست. بعضی از محققان حتم جامی را هم معنی با رقص سه چکه می دانند.رقص و موسیقی محلی اما به عقیده استاد محمد فاروق کیانی پور موسیقی این شهرستان جنبه روحانی و عرفانی دارد، همچنین بازی ها و مراسم های آن نمایانگر شیوه زندگی و کشاورزی مردمان این منطقه است به همین دلیل سه چکه نمی تواند در راستای حتم ملی قرار گیرد و یا قسمتی از آن باشد. سه چکه یک بازی جدا از حتم و کرمانجی است که امروزه وارد منطقه تربت جام شده است.

هیچ رقصی معنا، صلابت، شورانگیزی و تاثیرگذاری رقص تربت جام را نداشته و نخواهند داشت. همچنین این نوع رقص یکی از رقص های پر معنی در ایران می باشد که معنی خاصی را به تماشاگران القا می کند. بازی های این شهرستان بر اساس معیارهایی استوار است که با وجود تغییرات زیاد باز هم بر پایه خود محکم ایستاده است. این نکته را هم باید در نظر داشت که رقص صرفا اجرای حرکات مبتذل نبوده بلکه یک نوع آیین و رسوم عرفانی و فرهنگی یک منطقه است.

اجرای این بازی ها معرف نحوه انجام کارهای روزمره، گذشت، شکرگزاری و…است. معمولا رقص ها، موسیقی و آداب و رسوم تربت جام مکمل یکدیگر هستند.گروه های رقص تربت جام به خاطر کارهایی که در سطح بین المللی اجرا کردند به محبوبیت بیشتری دست یافتند.

سخن پایانی

رقص و موسیقی محلی از بازی های آیینی ریشه در آفرینش آدمی دارد هر زمانی که انسان شاد باشد به طور ناخودآگاه حرکاتی را اجرا می کند این حرکات بازی یا همان رقص است که کم کم معنا پیدا کرده و به شکل های مختلف دسته بندی شده است .

چنانچه این حرکات بدون معنا و مفهوم بوده و مثبت نباشد رقص محسوب نمی شود چرا که باید رقص حامل پیام باشد. امروزه در تربت جام به این حرکات بازی می گویند که نشان می دهد ریشه در تاریخ کهن دارند.