مروری بر فرهنگ بومی تربت جام

فرهنگ بومی تربت جام فرهنگ بومی تربت جام فرهنگ بومی تربت جام: هر منطقه دارای فرهنگ مختلف با سایر مناطق است. که با آموزش می توان آن را به نسل بعدی انتقال داد. فرهنگ شامل اندیشه، هنر، علم، فلسفه و… می باشد. فرهنگ ایرانی نیز در امپراطوری های گوناگون به وجود آمده است. چند نمونه […]

فرهنگ بومی تربت جام

فرهنگ بومی تربت جام

فرهنگ بومی تربت جام: هر منطقه دارای فرهنگ مختلف با سایر مناطق است. که با آموزش می توان آن را به نسل بعدی انتقال داد. فرهنگ شامل اندیشه، هنر، علم، فلسفه و… می باشد.

فرهنگ ایرانی نیز در امپراطوری های گوناگون به وجود آمده است. چند نمونه از عنصرهای فرهنگی ایران عبارت از: علم، زبان، جشن های ملی، شخصیت های اسطوره ای و… است.

در ایران هر منطقه و شهرستانی فرهنگ مخصوص به خود را دارند که با هم متفاوت است. شهرستان تربت جام نیز مانند هر جای دیگری فرهنگ خاص خودش را دارد.

که این فرهنگ شامل آداب و رسوم، مراسم های مختلف، لهجه، نوع پوشش، موسیقی و… می باشد.

شهرستان تربت جام (فرهنگ بومی تربت جام)

شهرستان تربت جام: این شهرستان دارای فرهنگ و تاریخ غنی و یکی از کهن ترین شهرها در استان خراسان رضوی است. به معنای شهر آرام می باشد. از طرف غرب به فریمان و جنوب به تایباد نزدیک است‌.

دارای دو بخش دشتی و کوهستانی است. کوه های بزد ، شاه نشین و همچنین رودهای هریرود و جام رود از مهم ترین کوه ها و رودهای شهرستان تربت جام هستند.

آب و هوای شهرستان نیمه صحرایی که در تابستان گرم‌ و خشک و در زمستان سرد می باشد. همچنین بادهایی مانند بادهای۱۲۰ روز در فصل های مختلفی می وزند.

اقتصاد: اقتصاد شهرستان تربت جام بر پایه کشاورزی و دامداری است. که آب مورد نیاز خود را از رودخانه ها تهیه می کنند.

مهم ترین محصولات کشاورزی شهرستان گندم، جو، ذرت است که علاوه بر این پرورش طیور و دام نیز دارد‌ همچنین دارای معادن سنگ نمک، زغال سنگ، طلا و … می باشد‌‌.

البته بخش صنعتی آن بیشتر مربوط به صنایع دستی است که مهم ترین آن قالی بافی با نقش های کشمیری، شال است.

آداب و رسوم شهرستان تربت جام

آداب و رسوم شهرستان تربت جام: همان طور که گفته شد هر شهر و دیاری دارای فرهنگ مختص به خود هستند. این فرهنگ ها شامل آداب و رسوم، نوع پوشش، مراسم های عروسی و عزا، لهجه و… می باشند.

لهجه:

زبان موجب تکامل انسان می شود و حکم حیات را برای آدمی دارد. هر قوم و ملتی زبان خاص خود را دارند. که این زبان دارای لهجه ها و گویش های زیادی است.

هرکدام از آنها پیام خاصی را انتقال می دهند. تربت جام نیز دارای زبان فارسی و لهجه های گوناگونی می باشد. اعتقاد بر این است که لهجه تربت جام اصالت قوی دارد.

امروزه لهجه های تربت جام مانند گذشته در میان مردم رایج نیست چرا که اکثرا کتابی صحبت می کنند. این امر به
خاطر تاثیر رسانه ها است که مردم وقت بیشتری را صرف تماشای تلویزیون و یا گوش دادن به رادیو می کنند.

البته مدت زمانی است که صدا و سیما شبکه های استانی زیادی را راه اندازی کردند. تا گویش ها و لهجه های هر منطقه حفظ شود.

اما در این میان خانواده نیز نقش مهمی در انتقال لهجه ها به فرزندان خود دارند ، که متاسفانه اکنون نه خانواده ها و نه مدارس کمکی بر حفظ فرهنگ بومی منطقه خود نمی کنند.

چرا که در هر دو مکان به جای صحبت با لهجه به زبان کتابی با بچه ها حرف می زنند.

انواع لباس محلی تربت جام(فرهنگ بومی تربت جام)

انواع لباس محلی تربت جام: لباس محلی شهرستان از انواع مختلفی تشکیل شده است.
۱-پیراهن و شلوار سفید: در زمان هی قدیم دو نوع پوشش یکی برای خان ها و دیگری برای کشاورزان وجود داشته است. لباس خان ها بر‌چاک و لباس کشاورزان ۴۰ تریزه بوده است.

برچاک: لباسی که دو طرف ان چاک داشته است. ۴۰ تریزه یا تکه: برش های مختلفی داشته و دامتش پر چین بوده است.

۲- دستمال ابریشمی: قبلا آن را به عنوان دستمال به کمر می بستند. که هم برای گرم کردن و هم کارهای دیگر از آن استفاده می کردند. اما اکنون بخشی از لباس محلی شناخته می شود.

۳- پی تابه: جنس آن‌ پشم است که برای گرم کردن پاها در زمستان و همچنین حفاظت پاها از نیش گزندگان استفاده می کردند.
۴- چارق: دارای دو نوع روًی برای پیاده روی و اوًی برای آبیاری استفاده می شده است.

۵- جلیقه: جلیقه ای سیاه رنگ را برروی لباس سفید بر تن می کردند که نماد تاریکی در برابر نور است.

۶- کلاه و مندیل: به ان کلاه قرص می گویند که بر سر بسته و یک نوع محافظ برای سرو صورت می باشد. جنس ان معمولا الیاف سیمی با آستر مخمل است. در قدیم جنس کرباس داشته اما اکنون جنس آن فاج می باشد‌

رقص محلی تربت جام

رقص محلی تربت جام: مردم شهرستان تربت جام رقص های محلی بسیاری را انجام می دهند‌.
چوب بازی: در این مدل رقص دو نفر با در دست داشتن دو چوب دایره وار می چرخند و چوب های خود را به هم می زنند. این رقص مانند شمشیر بازی ایران قدیم است.
هتن: برای این نوع رقص افراد به صورت دایره ای می ایستند. در هنگام چرخیدن پاهای خود را به زمین می زنند و با سرعت دادن به رقص خود دست هایشان را نیز به زمین میزنند و دایره کوچک می شود.
هپل بازی: در این رقص یک نفر وسط دایره می ایستد و حرکاتی را انجام می دهد و بقیه این حرکات را تکرار می کنند.
آفرا: مشتق شده آفریدن است. به دو صورت به اجرا در می آید، یکی برای مراسم کاشت و دیگری برای قالی بافی است.

موسیقی محلی تربت جام

موسیقی محلی تربت جام: موسیقی دارای قدمت طولانی در فرهنگ ایران است. که مهم ترین و رایج ترین ساز دوتار می بلشد. همچنین بهترین‌ مقام های آن مقام الله، جمشیدی، نوایی و… است.

از دوتار نوازان و خوانندگان معروف تربت حام می توان غلامحسین غفاری، نور محمد در پور، غلامعلی پور عطایی، ذوالفعار عسکرایان، اسفندیار تخم کار و … را نام برد.

شاخه های موسیقی آوازی تربت جام عبارت از: منظومه خوانی، صلوات خوانی، لالایی مادران،نعت ، مناجات می باشد.

دو بیتی خوانی نیز در کنار سایر شاخه ها در موسیقی تربت جام رواج دارد، که این دو بیتی ها عاشقانه، عارفانه، حکمی و… است.

نسل جدید نیز فرهنگ موسیقی تربت جام را مانند پیشکسوتان رواج داده اند از جمله این افراد پیمان غمخوار احمدی، غفور محمد زاده، عزیز تنها و چند تن دیگر می باشند.

انواع مراسم های تربت‌ جام

انواع مراسم های تربت جام: مراسم های بومی شهرستان تربت جام شامل مراسم مذهبی، عروسی و … هستند. مردم تربت جام از لحاظ مذهبی دو دسته تسنن و تشیع هستند که هر کدام مراسم های خاص خودشان را دارند.

مراسم مذهبی

مراسم مذهبی: اهل سنت عید قربان و عید فطر را جزء مهم ترین اعیاد می دانند و در این اعیاد به دید و بازدید می روند. اما اهل تشیع عید نوروز، اعیاد شعبانیه، تولد ائمه و … را مهم دانسته و جشن می گیرند.

مراسم سوگواری در این شهرستان نیز به دو دسته مذهبی و فردی انجام می شود.
مراسم مذهبی: اهل تشیع عزاداری مهم آنها ماه محرم است. که در این ماه علاوه بر عزادرای و سینه زنی بین نیازمندان نذری نیز پخش می کنند.

اما اهل سنت عزاداری مذهبی شان بدین صورت است که در روز وفات پیامبر(ص) برای فقرا براساس توان مالی شان مواد غذایی تهیه می کنند. همینطور در روز شهادت حضرت علی و روز محرم نیز این کار را انجام می دهند.

همچنین در برابر خشکسالی ها و آفات گوسفند قربانی می کنند. این کار هر سال صورت می گیرد.
مراسم سوگواری فردی: عزاداری این گونه است که بعد وفات فردی خانواده او مقداری پول و نخود و کشمکش بین فقرا تقسیم می کنند‌.

مردم برای تسلیت گفتن به منزل متوفی می روند.تعزیه رسمی سه روز می باشد که در این مدت اقوام و دیگر اهالی برای شام و ناهار به خانه متوفی دعوت می شوند.

در روز هفتم نیز مانند روز سوم تعزیه برگزار می شود و دعوت شدگان در این چند روز سه جزء قرآن را ختم می کنند.

چهلم و سالگرد متوفی نیز به همین صورت برگزار می شود. کسانی که برای عرض تسلیت می آیند با خود مقداری خرجی مثل قند، برنج، گوسفند و… برای خانواده متوفی می آورند .

در میان اهل سنت رسم بر این است که ماه شعبان برای امواتشان مراسمی برگزار می کنند و عده ای از اقوام و فقرا را اطعام می دهند.

مراسم عروسی در شهرستان تربت جام (فرهنگ بومی تربت جام)

مراسم عروسی در شهرستان تربت جام: مردم تربت جام اعتقاد دارند دختر و پسر به بلوغ که رسیدند باید ازدواج کنند. در زمان های قدیم هر طایفه با همان طایفه خود وصلت می کردند.

که طایفه ترکمن هنوز همان رسم و رسوم را دارند. اما امروزه این گونه نیست. ازدواج با رضایت پدر انجام می شود. بعد انجام مراسم خواستگاری در صورت به تفاهم رسیدن خانواده ها وصلت انجام می شود.

در این صورت هر کسی در حد توان خود مراسم عقد را برگزار می کند. بعضی از خانواده ها پیشکش از داماد می گیرند تا با آن جهیزیه بخرند. در ایام عید نیز داماد به عروس عیدی می برد.

کارهایی که قبل از مراسم عروسی مردم تربت جام انجام می دهند بدین شرح:

گندم پاک کنی، هیزمی، حنابندان و عروسی است.

۱-گندم پاک کنی: خانواده داماد بعد از پاک کردن گندم آن را آرد و با ساز و دهل به خانواده عروس می دهند.

۲- هیزمی: بعد از گندم پاک کنی مراسم هیزمی را برگزار می کنتد. بدین صورت که جوانان هیزم مورد نیاز برای عروسی را جمع آوری می کنند. و خانواده عروس نیز به آنها دستمال کلاقی یا قدیفه هدیه می دهند.
۳- حنا بندان: که یک شب قبل عروسی انجام می شود. اقوام داماد خنچه هایی را به دستمال های زیبا تزئین شده اند را داخل سینی چیده و به خانه عروس می برند.

حنا را بین مهمان ها پخش می کنند. همچنین دست و پای عروس را نیز حنا می بندند.
۴- عروسی: هرکدام از خانواده های عروس و داماد اقوام ، خویشاوندان و دوستان خود را دعوت می کنند.

تا نیمه های شب به رقص و شادی می پردازند. بعضی از مهمان ها که وضع مالی خوبی دارند مبلغی به عنوان هدیه به داماد می دهند تا در خرج و مخارج عروسی به او کمک شود.

۵- پا تخت: آخرین مراسم می باشد که خانم ها در منزل عروس روز بعد از عروسی حاضر شده و مراسم را برگزار می کنند همچنین هدیه ای را نیز به عروس می دهند.

غذاهای محلی تربت جام

غذاهای محلی تربت جام: شهرستان تربت جام علاوه بر لباس، موسیقی، بازی دارای غذاهای محلی نیز می باشد. از غذاهای معروف این شهرستان انواع آش، پلو، نان ها، اشکنه و … هستند.

نان ها، نان لواش ساده، نان قلفتی که با جیزغاله و روغن زرد تهیه می شود، نان تافتان با روغنی و سبزی پخته می شود، فتیر روغنی و معمولی و…

اشکنه ها: بلهور شیر، کشک زرد، کشک سفید، اشکنه تخم مرغ، اشکنه قورمه، کمه جوش و..‌
انواع آش: آش کشک، آش آماچ، آش بلغور و برنج، آش لخشک، آش زیربار، آش خلوک و…

پلوها: قرمه سبزی، استانبولی، رشته پلو با گوشت، قیمه و… هستند.

به طور کلی تربت جام علاوه بر فرهنگ های بومی مختلف دارای بناهای تاریخی و تفریحی زیادی نیز می باشد. و گردشگران بسیاری را به خود جلب می کند.